Essays · Contemporary Art
Ai Weiwei. Sunflower Seeds.
Mỗi hạt là một bàn tay.
Each seed is a hand.
Tate · Tate
Một cánh đồng trong nhà máy điện cũ
Tháng 10 năm 2010, Turbine Hall của Tate Modern ở London, gian sảnh khổng lồ vốn là nơi đặt tuabin của một nhà máy điện, được phủ kín bằng một lớp hạt màu xám. Từ trên ban công nhìn xuống, nó giống một bãi sỏi, hay một vùng đất vừa cày. Chỉ khi cúi xuống, người xem mới thấy đó là hạt hướng dương.
Nhưng không phải hạt thật. Mỗi hạt được làm bằng sứ, đúng kích thước hạt thật, nặn bằng tay rồi vẽ từng sọc bằng tay. Số lượng ước tính khoảng một trăm triệu hạt.
Đây là tác phẩm của Ai Weiwei cho chuỗi triển lãm The Unilever Series, trưng bày từ tháng 10 năm 2010 đến tháng 5 năm 2011. Tác phẩm có tên đơn giản: Sunflower Seeds, những hạt hướng dương.
Một thành phố làm sứ
Những hạt này được làm ở Cảnh Đức Trấn, thành phố ở tỉnh Giang Tây đã làm sứ cho các triều đình Trung Hoa suốt nhiều thế kỷ. Ai Weiwei không đặt một nhà máy. Ông làm việc với các xưởng nhỏ trong thành phố, nơi thợ làm theo những công đoạn cũ: nặn, nung, vẽ, nung lần nữa.
Theo các tư liệu của Tate, khoảng 1.600 người thợ đã tham gia. Mỗi hạt qua tay nhiều người. Không hạt nào giống hệt hạt nào, dù từ xa chúng trông như nhau.
Chính điều này là trọng tâm của tác phẩm. Một hạt đơn lẻ là một vật tỉ mỉ, gần như một món đồ trang trí nhỏ. Hàng triệu hạt đặt cạnh nhau thì cái tỉ mỉ ấy chìm đi, chỉ còn lại một bề mặt xám. Người xem đứng giữa hai cách nhìn, và không thể nhìn cả hai cùng một lúc.
Công việc của hàng nghìn người được gom thành một mặt phẳng. Tác phẩm không giấu điều đó. Nó đặt điều đó ngay dưới chân người xem.
Cùng năm 2010, ở Thượng Hải, một nghệ sĩ khác cũng thuê thợ Trung Quốc làm lại một biểu tượng bằng tay: Danh Võ với bản sao Tượng Nữ thần Tự do, gò từng tấm đồng mỏng. Hai tác phẩm rất khác nhau, nhưng cùng để lộ một điều thường bị giấu đi: phía sau một hình ảnh quen thuộc là những giờ làm việc của rất nhiều người mà ta không biết tên.
Một món ăn vặt và một câu hỏi
Ở Trung Quốc, hạt hướng dương là món ăn vặt quen thuộc. Người ta cắn hạt khi ngồi nói chuyện, khi chờ đợi, khi xem đá bóng, và để lại một đống vỏ. Đó là thứ được chia cho nhau, không ai giữ lại.
Ai Weiwei biến thứ rẻ nhất thành thứ tốn công nhất. Ông cũng biến một vật được ăn và bỏ đi thành một vật không thể ăn, phải được giữ gìn. Cái khoảng cách giữa hai thân phận ấy của cùng một hình dạng là nơi tác phẩm đặt câu hỏi: ai làm ra các thứ, và giá trị của một thứ đến từ đâu.
Tác phẩm cũng hỏi về cá nhân và đám đông. Nhìn từ xa, không thấy người nào. Nhìn gần, mỗi hạt mang dấu một bàn tay cụ thể, một buổi làm việc cụ thể. Không có hạt nào vô danh, chỉ là ta không đủ thời gian để nhìn hết.
Một phần mười ở lại
Sau triển lãm, Tate mua lại một phần tác phẩm: khoảng tám triệu hạt, nặng chừng mười tấn, tức chưa đến một phần mười số hạt từng trải trong Turbine Hall. Phần còn lại đi theo những con đường khác.
Điều thú vị là tác phẩm vẫn giữ nguyên tên, dù lượng hạt đã khác hẳn. Sunflower Seeds không phụ thuộc vào con số chính xác. Nó phụ thuộc vào việc có đủ nhiều để từng hạt biến mất vào đám đông, và mỗi hạt vẫn đủ rõ để kéo người xem cúi xuống.
Người xem ngày nay có thể đứng trước một lớp hạt ít hơn nhiều so với năm 2010. Nhưng cái chuyển động của cơ thể vẫn vậy: đứng thẳng thì thấy một mặt đất xám, cúi xuống thì thấy một hạt, một nét vẽ, một người.
A field in a former power station
In October 2010, the Turbine Hall at Tate Modern in London, the vast space that once housed the turbines of a power station, was covered with a layer of grey grains. Seen from the balcony, it looked like gravel, or freshly ploughed ground. Only by bending down could visitors see that they were sunflower seeds.
Not real ones. Each seed was made of porcelain at life size, shaped by hand and painted stripe by stripe by hand. The total was estimated at around one hundred million.
This was Ai Weiwei's commission for The Unilever Series, on view from October 2010 to May 2011. The title is plain: Sunflower Seeds.
A city of porcelain
The seeds were made in Jingdezhen, the city in Jiangxi province that produced porcelain for Chinese imperial courts for centuries. Ai Weiwei did not use a factory. He worked with small workshops in the city, where artisans followed old stages: shaping, firing, painting, firing again.
According to Tate, around 1,600 artisans took part. Each seed passed through several pairs of hands. No two are exactly alike, though from a distance they look identical.
That is the centre of the work. A single seed is a careful object, almost a small ornament. Millions placed together, the care disappears, leaving only a grey surface. The viewer stands between two ways of seeing and cannot hold both at once.
The labour of thousands is gathered into one flat plane. The work does not hide this. It places it right under the visitor's feet.
In the same year, in Shanghai, another artist was also having Chinese workers remake a symbol by hand: Danh Vo and his copy of the Statue of Liberty, hammered from thin copper sheets. The two works are very different, yet both expose something usually hidden: behind a familiar image lie the working hours of many people whose names we never learn.
A snack and a question
In China, sunflower seeds are an everyday snack. People crack them while talking, while waiting, while watching football, and leave a pile of husks behind. They are shared, not kept.
Ai Weiwei turned the cheapest thing into the most laborious one. He also turned something eaten and discarded into something inedible that must be preserved. The distance between those two lives of a single shape is where the work asks its question: who makes things, and where does the value of a thing come from?
The work also asks about the individual and the crowd. From afar, no one is visible. Up close, each seed carries the mark of a particular hand, a particular day of work. No seed is anonymous. We simply lack the time to look at them all.
The tenth that stayed
After the exhibition, Tate acquired part of the work: roughly eight million seeds, about ten tonnes, just under a tenth of what had covered the Turbine Hall. The rest went other ways.
What is striking is that the work keeps its name even though the quantity has changed completely. Sunflower Seeds does not depend on an exact number. It depends on there being enough for each seed to vanish into the crowd, while each one stays clear enough to make a visitor bend down.
Visitors today may stand before far fewer seeds than in 2010. But the movement of the body is the same: standing upright, you see grey ground; bending down, you see a seed, a brushstroke, a person.
Contemporary Art