Essays · Olfactory Art
Clara Ursitti. Invader.
Một tác phẩm không có chỗ đứng, chỉ có giờ đến.
A work with no place, only a time of arrival.
© Clara Ursitti · Clara Ursitti (official artist site)
Mười hai nghệ sĩ, một bầu không khí
Năm 2014, Scotland tổ chức GENERATION: 25 Years of Contemporary Art in Scotland, một chương trình triển lãm trải khắp nước này, nhìn lại một phần tư thế kỷ nghệ thuật đương đại Scotland. Trong khuôn khổ đó, Glasgow Sculpture Studios mở triển lãm nhóm Mood is Made, Temperature is Taken, từ 4 tháng 7 đến 6 tháng 9.
Giám tuyển là nhà văn và biên tập viên Quinn Latimer. Bà mời mười hai nghệ sĩ đang có xưởng làm việc tại Glasgow Sculpture Studios, với những thực hành điêu khắc rất khác nhau: video, tranh in, vật thể, và mùi. Ý định của bà, như tên triển lãm gợi ra, là làm nóng không khí, là tạo ra một tâm trạng cho căn phòng.
Clara Ursitti là một trong mười hai người ấy. Tác phẩm cô làm mới cho dịp này tên là Invader. Nó không có hình dạng. Nó là những mùi được lập trình để xuất hiện trong phòng trưng bày theo những khoảng thời gian định sẵn.
Ursitti làm việc với mùi từ đầu những năm 1990. Cô là một trong những nghệ sĩ ở Scotland dùng mùi làm chất liệu chính lâu nhất, với những sắp đặt và can thiệp xoay quanh đời sống xã hội và tâm lý của mùi.
Một tác phẩm biểu diễn theo giờ
Phần lớn tác phẩm trong một triển lãm có vị trí. Một bức tranh treo trên một bức tường. Một vật đặt trên một bệ. Người xem đi đến chỗ tác phẩm, dừng lại, rồi đi tiếp.
Invader không có vị trí. Nó có lịch. Vào những giờ đã định, mùi được phát ra, lan khắp phòng, rồi nhạt dần. Trang của nghệ sĩ mô tả nó như những mùi được hẹn giờ biểu diễn trong không gian trưng bày. Chữ biểu diễn đáng chú ý: mùi ở đây hành xử như một người trình diễn, có lúc lên sân khấu, có lúc rời đi.
Điều này có nghĩa là không phải người xem nào cũng gặp Invader theo cùng một cách. Người đến đúng lúc mùi vừa phát ra sẽ đứng giữa một làn mùi đậm. Người đến muộn hơn chỉ bắt được phần còn sót lại. Người đến giữa hai lượt có thể không nhận ra gì, và rời đi mà không biết mình vừa bỏ lỡ một tác phẩm.
Trong bài viết cho ArtReview, nhà phê bình Susannah Thompson mô tả mùi của Invader lan vào phòng theo từng đợt, cháy chậm, khiến người xem mất phương hướng và bất an.
Xâm nhập vào tác phẩm của người khác
Cái tên Invader nói rõ điều tác phẩm làm. Trong một triển lãm nhóm, mỗi nghệ sĩ thường có phần không gian của mình. Những đường ranh ấy không được vẽ ra, nhưng ai cũng tôn trọng chúng. Một tác phẩm không nên che mất tác phẩm bên cạnh.
Mùi không biết đến những đường ranh ấy. Khi Invader được phát ra, nó đi qua video, qua tranh in, qua các vật thể của mười một nghệ sĩ còn lại. Người xem đứng trước một tác phẩm của người khác nhưng lại ngửi thấy tác phẩm của Ursitti. Hai tác phẩm chồng lên nhau trong cùng một khoảnh khắc, dù không ai sắp đặt chúng như vậy.
Đó là một cách đặt câu hỏi về quyền sở hữu không gian. Ai được quyết định không khí của một căn phòng? Trong đời sống hằng ngày, câu hỏi này xuất hiện rất thường: mùi thuốc lá từ nhà bên, mùi nước hoa của người ngồi cạnh trên xe buýt, mùi bếp của hàng xóm. Ta không chọn chúng, nhưng chúng vẫn đến.
Tâm trạng được tạo ra
Tên triển lãm của Latimer rất hợp với Invader. Tâm trạng được tạo ra, nhiệt độ được đo. Cả hai đều là những thứ của không khí, những thứ không nhìn thấy nhưng quyết định cách ta cảm nhận một căn phòng.
Invader là phần làm rõ nhất ý ấy. Nó không thêm một vật vào phòng, nó thay đổi tâm trạng của chính căn phòng. Một bức tường, một cái bệ, một màn hình video, khi được nhìn trong một làn mùi lạ, sẽ gợi ra một cảm giác khác.
Tác phẩm cũng tiếp nối một mạch dài trong thực hành của Ursitti: dùng mùi để làm người ta khó yên. Ở The Smell of Fear gần hai mươi năm trước, máy phun mùi được giấu trong hình dạng những chiếc loa. Ở Invader, mùi không cần vỏ bọc nào. Nó chỉ cần đến đúng giờ, và mọi thứ trong phòng đều phải nhường chỗ.
Twelve artists, one atmosphere
In 2014 Scotland staged GENERATION: 25 Years of Contemporary Art in Scotland, a programme of exhibitions across the country looking back on a quarter century of its contemporary art. Within it, Glasgow Sculpture Studios opened the group show Mood is Made, Temperature is Taken, from 4 July to 6 September.
The curator was the writer and editor Quinn Latimer. She brought together twelve artists who held studios at Glasgow Sculpture Studios, with very different sculptural practices: video, print, object and scent. Her intention, as the title suggests, was to raise the temperature and make a mood.
Clara Ursitti was one of the twelve. Her newly commissioned work was called Invader. It had no shape. It was a set of scents programmed to appear in the gallery at fixed intervals.
Ursitti has worked with smell since the early 1990s. She is one of the artists in Scotland who have used scent as a main material the longest, with installations and interventions that look at the social and psychological life of smell.
A work that performs on schedule
Most works in an exhibition have a place. A painting on a wall. An object on a plinth. The visitor walks to the work, pauses, moves on.
Invader has no place. It has a timetable. At set times the scent is released, spreads through the room, then fades. The artist's own page describes it as timed scents performing in the gallery. The word performing matters: the smell behaves like a performer, stepping on stage, then leaving.
So not every visitor meets Invader in the same way. Someone who arrives just as the scent is released stands in a dense cloud. Someone who comes later catches only what remains. Someone who comes between two releases may notice nothing, and leave without knowing they missed a work.
Writing for ArtReview, the critic Susannah Thompson described Invader seeping into the gallery at timed intervals, slow burning, disorienting and unsettling.
Trespassing on other works
The title says plainly what the work does. In a group show each artist usually has a share of the space. The boundaries are not drawn, but everyone respects them. One work should not smother its neighbour.
Smell knows nothing of those boundaries. When Invader is released it passes over the video, the prints, the objects of the eleven other artists. A visitor stands in front of someone else's work but smells Ursitti's. Two works overlap in the same moment, though nobody arranged them so.
It raises a question about who owns a space. Who gets to decide the air of a room? In daily life the question comes up constantly: cigarette smoke from next door, the perfume of the person beside you on the bus, a neighbour's cooking. We do not choose them, yet they arrive.
Mood, made
Latimer's title suits Invader well. Mood is made, temperature is taken. Both belong to the air, invisible, yet they decide how a room feels.
Invader makes that idea clearest. It adds no object to the room; it changes the mood of the room itself. A wall, a plinth, a video screen, seen inside an unfamiliar smell, call up a different feeling.
The work also continues a long thread in Ursitti's practice: using smell to unsettle. In The Smell of Fear, almost twenty years earlier, the scent dispensers were disguised as speakers. In Invader the smell needs no disguise. It only has to arrive on time, and everything in the room must make way.
Olfactory Art