Essays · Olfactory Art
Clara Ursitti. Eau Claire.
Cái chai giữ thứ nước hoa vẫn thường che đi.
The bottle keeps what perfume usually hides.
© Clara Ursitti · Clara Ursitti (official artist site)
Một cái chai và một người
Khoảng năm 1992 và 1993, Clara Ursitti làm một vật rất nhỏ. Một chai thuỷ tinh thổi tay. Bên trong là mùi cơ thể của chính cô.
Tác phẩm tên là Eau Claire. Năm 1993, nó được trưng bày tại Mercer Union, một không gian nghệ thuật do nghệ sĩ điều hành ở Toronto, Canada. Gần mười năm sau, năm 2002, nó đến Auckland Art Gallery ở New Zealand. Năm 2015, nó có mặt tại Museum Tinguely ở Basel, Thuỵ Sĩ.
Nhìn bằng mắt, Eau Claire gần như không có gì để xem. Một cái chai, dáng như chai nước hoa, đặt trong phòng trưng bày. Thứ quan trọng nhất của nó là thứ không nhìn thấy được.
Ursitti bắt đầu làm việc với mùi từ đầu những năm 1990, khi rất ít nghệ sĩ dùng mùi làm chất liệu chính. Eau Claire là một trong những tác phẩm sớm của cô. Nó cũng là một trong những tác phẩm gọn nhất: không máy móc, không căn phòng, không cảm biến. Chỉ có thuỷ tinh và một cơ thể.
Nước hoa làm ngược
Để hiểu Eau Claire, cần nhớ nước hoa thương mại thường làm gì. Trong phần lớn lịch sử của nó, nước hoa được dùng để che. Che mùi mồ hôi, mùi da, mùi của một cơ thể sau một ngày dài. Người ta xịt lên mình một mùi hoa, mùi gỗ, mùi cam chanh, để người khác ngửi thấy thứ đó thay vì ngửi thấy mình.
Ngành nước hoa cũng bán một hình ảnh. Mỗi chai đi kèm một cái tên, một câu chuyện, một gương mặt quảng cáo. Người mua không chỉ mua mùi. Họ mua một phiên bản khác của bản thân.
Ursitti mượn toàn bộ hình thức ấy. Chai thuỷ tinh, cái tên nghe như tiếng Pháp, dáng vẻ của một món hàng xa xỉ. Nhưng cô đổi ruột. Thứ nằm trong chai không phải thứ để che mùi người. Nó chính là mùi người.
Kết quả là một vật vừa quen vừa lạ. Nó trông như nước hoa, nhưng làm điều mà nước hoa được sinh ra để ngăn lại.
Một bức chân dung có thể mang theo
Eau Claire thường được đọc như một bức chân dung bằng mùi. Nhưng khác với một căn phòng hay một sắp đặt, nó là một vật có thể cầm lên. Nó có kích thước của một thứ ta để trên bàn trang điểm.
Điều ấy làm thay đổi quan hệ giữa người xem và người được vẽ. Một bức tranh chân dung treo trên tường, người xem đứng cách một khoảng. Một chai mùi cơ thể thì đòi hỏi sự gần gũi. Muốn biết nó chứa gì, phải đưa lên mũi. Đó là khoảng cách của hai người đứng sát nhau, của một cái ôm.
Có một sự riêng tư khó chịu trong đó. Mùi cơ thể là thứ ta thường giấu, thường rửa đi, thường xin lỗi nếu nó bị người khác nhận ra. Đặt nó vào chai và trưng bày trước công chúng là một hành động táo bạo. Nó hỏi người xem: bạn có muốn ngửi một người lạ không, khi không còn lớp nước hoa nào che chắn?
Cái chai thổi tay cũng quan trọng. Mỗi chai thổi tay mang một chút khác biệt, một bọt khí, một đường cong không đều. Giống như cơ thể bên trong nó, cái chai không phải hàng loạt.
Vì sao một cái chai nhỏ vẫn được nhớ
Nhìn từ hôm nay, Eau Claire có vẻ đơn giản. Nhiều nghệ sĩ sau này đã làm việc với mùi cơ thể, với mồ hôi, với những mùi không dễ chịu. Nhưng vào đầu những năm 1990, việc đặt mùi cơ thể vào hình thức nước hoa và gọi đó là nghệ thuật còn là một câu hỏi mở.
Tác phẩm cũng mở đầu cho một mạch dài trong thực hành của Ursitti. Cô tiếp tục hỏi mùi nói gì về danh tính, về giới, về sự hấp dẫn. Ngay sau đó cô làm Self-Portrait in Scent, Sketch no. 1, nơi chân dung của cô là cả một căn phòng. Eau Claire là phiên bản nhỏ nhất của câu hỏi ấy, vừa trong lòng bàn tay.
Và cái chai vẫn giữ nguyên một nghịch lý. Nước hoa bán cho ta giấc mơ trở thành người khác. Eau Claire chỉ đưa ra một người thật, không trang điểm, không kể chuyện. Người xem mở nắp, hoặc chỉ đứng nhìn và tưởng tượng, và gặp một người qua thứ mà người ấy không thể giấu.
A bottle and a person
Around 1992 and 1993, Clara Ursitti made a very small object. A hand blown glass bottle. Inside, her own body scent.
The work is called Eau Claire. In 1993 it was shown at Mercer Union, an artist run space in Toronto, Canada. Almost ten years later, in 2002, it went to Auckland Art Gallery in New Zealand. In 2015 it appeared at Museum Tinguely in Basel, Switzerland.
To the eye, Eau Claire offers almost nothing. A bottle shaped like a perfume bottle, set in a gallery. Its most important part is the part you cannot see.
Ursitti began working with scent in the early 1990s, when very few artists used smell as a main material. Eau Claire is one of her early works and one of the most compact: no machines, no room, no sensors. Only glass and a body.
Perfume in reverse
To understand Eau Claire, remember what commercial perfume usually does. For much of its history, perfume has been used to cover. To cover sweat, skin, the smell of a body after a long day. People spray on flowers, woods, citrus, so that others smell that instead of them.
The perfume industry also sells an image. Each bottle comes with a name, a story, a face in an advertisement. The buyer does not only buy a smell. They buy another version of themselves.
Ursitti borrows the whole form. The glass bottle, the name that sounds French, the look of a luxury good. But she swaps what is inside. What sits in the bottle is not there to hide the smell of a person. It is the smell of a person.
The result is familiar and strange at once. It looks like perfume, yet does what perfume was invented to prevent.
A portrait you can carry
Eau Claire is often read as a portrait in scent. But unlike a room or an installation, it is an object you can pick up. It is the size of something kept on a dressing table.
That changes the relation between viewer and sitter. A painted portrait hangs on a wall and the viewer stands back. A bottle of body scent asks for closeness. To know what it holds, you must bring it to your nose. That is the distance of two people standing close, of an embrace.
There is an uneasy intimacy in it. Body odour is something we hide, wash away, apologise for if someone notices. Putting it in a bottle and showing it in public is a bold act. It asks: would you smell a stranger, with no perfume in between?
The hand blown glass matters too. Each hand blown bottle carries a small difference, an air bubble, an uneven curve. Like the body inside it, the bottle is not mass produced.
Why a small bottle is still remembered
Seen from today, Eau Claire looks simple. Many later artists have worked with body odour, sweat, unpleasant smells. But in the early 1990s, putting a body's scent into the form of perfume and calling it art was still an open question.
The work also begins a long thread in Ursitti's practice. She kept asking what smell says about identity, gender, attraction. Soon after came Self-Portrait in Scent, Sketch no. 1, where her portrait became a whole room. Eau Claire is the smallest version of that question, small enough to fit in a palm.
And the bottle keeps its paradox. Perfume sells the dream of becoming someone else. Eau Claire offers only a real person, without makeup, without a story. The visitor opens it, or just looks and imagines, and meets someone through the one thing she cannot hide.
Olfactory Art