Essays · Olfactory Art
Clara Ursitti. Pheromone Link TM.
Chọn một người trước khi nhìn thấy họ.
Choosing someone before seeing them.
© Clara Ursitti · Clara Ursitti (official artist site)
Một công ty mai mối không có ảnh
Pheromone Link TM bắt đầu như một ý tưởng: một công ty mai mối, nơi người ta chọn bạn đời bằng khứu giác. Clara Ursitti phát triển nó qua nhiều năm, từ cuối những năm 1990 đến đầu những năm 2000.
Cách làm rất đơn giản. Những người tình nguyện góp một chiếc áo phông họ đã mặc. Mỗi chiếc được cất giữ và đánh số, không ghi tên. Tập hợp các chiếc áo ấy được gọi là Thư viện Mùi.
Người xem bước vào, ngửi từng chiếc, và chọn chiếc họ thích nhất. Sau đó họ được sắp xếp để gặp chủ nhân của chiếc áo trong một buổi hẹn.
Tác phẩm được làm ở nhiều nơi, mỗi nơi một dạng khác nhau. Tại Collective Gallery ở Edinburgh, Scotland năm 1997. Tại Living Art Museum ở Reykjavík, Iceland năm 1999. Tại YYZ Artist's Outlet ở Toronto, Canada và Club Dynamo ở Turku, Phần Lan năm 2001.
Chọn bằng mũi
Mọi dịch vụ mai mối đều bắt đầu từ thông tin. Ảnh chân dung, tuổi, nghề nghiệp, sở thích. Người ta đọc hồ sơ, nhìn ảnh, rồi quyết định có muốn gặp không. Mắt và lý trí làm phần lớn công việc.
Ursitti gạt hết những thứ ấy đi. Trong Thư viện Mùi không có ảnh, không có chữ. Chỉ có vải và mùi. Người xem không biết người mặc chiếc áo số 12 cao hay thấp, trẻ hay già, làm nghề gì. Họ chỉ biết mùi của người ấy có làm họ muốn ngửi thêm lần nữa hay không.
Đó là một cách chọn rất cũ, cũ hơn cả chữ viết. Nhưng trong đời sống hiện đại, nó thường bị che đi bởi xà bông, lăn khử mùi, nước hoa. Ta ít khi để mũi quyết định điều gì quan trọng. Pheromone Link trao lại quyền đó cho mũi, ít nhất trong một buổi chiều ở phòng trưng bày.
Ý tưởng chiếc áo phông cũng có một tiền lệ trong khoa học. Năm 1995, nhà động vật học Thuỵ Sĩ Claus Wedekind làm một thí nghiệm nổi tiếng: phụ nữ ngửi những chiếc áo phông do đàn ông mặc qua đêm và chấm điểm mùi. Ursitti không làm thí nghiệm. Cô biến cùng một cử chỉ thành một cuộc gặp thật.
Chữ TM và thị trường của sự hấp dẫn
Tên tác phẩm có hai chữ cái nhỏ: TM, ký hiệu nhãn hiệu thương mại. Ursitti không đặt tên như một tác phẩm nghệ thuật, mà như một sản phẩm, một thương hiệu dịch vụ. Pheromone Link nghe giống tên một công ty có văn phòng, có tờ rơi, có khách hàng.
Cái vỏ thương mại ấy là một lời bình luận. Sự hấp dẫn giữa người với người từ lâu đã được bán: qua nước hoa hứa hẹn quyến rũ, qua quảng cáo, qua các dịch vụ hẹn hò. Chữ pheromone cũng thường được dùng để bán hàng, gắn lên những chai xịt hứa sẽ làm người khác say mê.
Ursitti lấy đúng ngôn ngữ ấy nhưng đưa vào đó thứ không thể đóng gói: mùi thật của một người thật, trên một chiếc áo thật. Không có công thức nào được bán. Không có lời hứa nào được đảm bảo. Chỉ có một buổi hẹn, và không ai biết nó sẽ đi đến đâu.
Khi nghệ thuật dẫn đến một cuộc gặp
Điều làm Pheromone Link khác với nhiều tác phẩm dùng mùi là nó không kết thúc trong phòng trưng bày. Tác phẩm tiếp tục ra ngoài, vào một quán cà phê, một buổi tối, một cuộc trò chuyện giữa hai người lạ. Phần quan trọng nhất của nó xảy ra ở nơi nghệ sĩ không có mặt.
Nó cũng dựa hoàn toàn vào người tham gia. Không có người tình nguyện góp áo, Thư viện Mùi trống rỗng. Không có người xem dám chọn, không có buổi hẹn nào. Tác phẩm là một mạng lưới những người sẵn lòng để một người lạ ngửi mình.
Trong chuỗi tác phẩm của Ursitti, Pheromone Link đi theo một hướng khác với Eau Claire. Ở đó, mùi của một người được đóng chai và trưng ra. Ở đây, mùi của nhiều người được dùng để nối họ với nhau. Từ chân dung, cô chuyển sang quan hệ.
A matchmaking agency without photos
Pheromone Link TM began as an idea: a dating agency where you choose a partner through your sense of smell. Clara Ursitti developed it over several years, from the late 1990s into the early 2000s.
The method was simple. Volunteers gave a T shirt they had worn. Each was stored and numbered, with no name. Together the shirts formed what she called the Scent Library.
Visitors came in, smelled the shirts one by one, and picked their favourite. They were then introduced to the shirt's owner on a date.
The work was made in several places, in different forms: Collective Gallery in Edinburgh, Scotland, in 1997; the Living Art Museum in Reykjavík, Iceland, in 1999; YYZ Artist's Outlet in Toronto, Canada, and Club Dynamo in Turku, Finland, in 2001.
Choosing by nose
Every matchmaking service starts from information. Photo, age, job, interests. People read a profile, look at a picture, and decide whether to meet. Eye and reason do most of the work.
Ursitti strips all of that away. The Scent Library has no pictures and no words. Only fabric and smell. The visitor does not know whether the wearer of shirt number 12 is tall or short, young or old, what they do. Only whether their smell makes you want to smell it again.
It is a very old way of choosing, older than writing. In modern life it is usually hidden under soap, deodorant, perfume. We rarely let the nose decide anything important. Pheromone Link hands that decision back to the nose, at least for an afternoon in a gallery.
The T shirt has a precedent in science. In 1995 the Swiss zoologist Claus Wedekind ran a well known experiment in which women smelled T shirts men had slept in and rated the odours. Ursitti ran no experiment. She turned the same gesture into a real meeting.
TM and the market in attraction
The title carries two small letters: TM, the trademark sign. Ursitti named the work not as an artwork but as a product, a service brand. Pheromone Link sounds like a company with an office, flyers, clients.
The commercial shell is a comment. Attraction between people has long been for sale: in perfumes that promise seduction, in advertising, in dating services. The word pheromone itself is often used to sell sprays that promise to make others fall for you.
Ursitti takes that exact language and fills it with what cannot be packaged: the real smell of a real person on a real shirt. No formula is sold. No promise is guaranteed. There is only a date, and nobody knows where it will lead.
When art leads to a meeting
What sets Pheromone Link apart from many works with smell is that it does not end in the gallery. It continues outside, into a café, an evening, a conversation between two strangers. Its most important part happens where the artist is not present.
It also depends entirely on its participants. Without volunteers giving shirts, the Scent Library is empty. Without visitors willing to choose, there are no dates. The work is a network of people willing to let a stranger smell them.
Within Ursitti's practice, Pheromone Link moves in a different direction from Eau Claire. There, one person's smell is bottled and displayed. Here, many people's smells are used to connect them. From portrait, she moves to relationship.
Olfactory Art