Essays · Olfactory Art
Gayil Nalls. World Sensorium.
Một mùi hương mà ai cũng được tính vào.
A scent in which everyone is counted.
Nửa đêm ở Quảng trường Thời đại
Đêm giao thừa năm 2000, New York. Quảng trường Thời đại chật kín người chờ thiên niên kỷ mới. Đúng nửa đêm, giấy vụn bay xuống như mọi năm. Nhưng lẫn trong đó có những mảnh giấy khác. Chúng được làm riêng, chứa mùi hương ở dạng vi nang. Ai bắt được một mảnh và kéo nó ra thì mùi thoát ra.
Đó là lần đầu tiên World Sensorium ra mắt công chúng. Tác phẩm của Gayil Nalls, một nghệ sĩ làm việc ở New York, được UNESCO bảo trợ cho sự kiện này.
Không có bục trưng bày. Không có nhãn tên. Tác phẩm rơi từ trên trời xuống, rồi nằm trong túi áo khoác của những người không biết mình đang cầm một thứ gì.
Cùng năm ấy, Nalls đóng mùi hương vào chai. Ấn bản đầu tiên, gọi là First Record, gồm 18 chai thuỷ tinh màu hổ phách, mỗi chai 100 ml. Một số lượng nhỏ cho một tác phẩm tự nhận là của cả thế giới.
Hỏi từng quốc gia một câu
Cách Nalls làm ra mùi hương này mới là phần chính của tác phẩm. Trong nhiều năm, cô liên lạc với các phái đoàn tại Liên Hợp Quốc, các đại sứ quán, lãnh sự quán và bộ ngành của từng nước. Câu hỏi rất đơn giản: cây thơm nào có ý nghĩa văn hoá nhất với đất nước của bạn?
Câu trả lời đến từ chính các quan chức. Có nơi chọn một loài hoa. Có nơi chọn một loại gỗ, một loại nhựa cây, một loại cỏ. Mỗi câu trả lời là một lựa chọn chính trị nhỏ: một quốc gia muốn được ngửi thấy như thế nào.
Rồi đến phép tính. Nalls định lượng tinh chất của từng cây theo tỉ lệ dân số của nước đó trong tổng dân số thế giới năm 2000. Nước càng đông người, phần của cây ấy trong chai càng lớn. Nước nhỏ vẫn có mặt, chỉ ít hơn. Trang của dự án gọi nguyên tắc này bằng một cụm chữ ngắn: mọi người đều được tính.
Kết quả là một mùi mà không ai có thể nhận ra là của riêng mình. Mùi của nước bạn có trong đó, nhưng bị pha loãng bởi mùi của hàng trăm nơi khác. Muốn tìm nó, bạn phải chấp nhận ngửi tất cả những người còn lại.
Điêu khắc không có hình khối
Nalls gọi World Sensorium là một điêu khắc khứu giác xã hội. Chữ điêu khắc nghe lạ với một thứ không có hình. Nhưng nếu điêu khắc là việc sắp xếp vật chất trong không gian, thì ở đây vật chất là tinh chất thực vật, và không gian là cả dân số thế giới được thu vào một thể tích nhỏ.
Chữ xã hội cũng quan trọng không kém. Tác phẩm không thể làm một mình. Nó cần câu trả lời của hàng trăm cơ quan nhà nước, cần số liệu dân số, cần một đám đông đêm giao thừa. Nghệ sĩ đặt câu hỏi và làm phép tính. Phần còn lại là của những người được hỏi.
Nalls về sau theo đuổi việc nghiên cứu khứu giác một cách bài bản, với bằng tiến sĩ về nghệ thuật và khoa học của khứu giác tại Đại học East London. Dự án cũng không dừng ở năm 2000. Nó trở thành một tổ chức, World Sensorium/Conservancy, tiếp tục trưng bày ở nhiều nơi, trong đó có Vườn Bách thảo Missouri và Kunstmuseum Den Haag.
Đặt cạnh những bản đồ mùi của Sissel Tolaas trong Smellscapes, World Sensorium đi theo hướng ngược lại. Tolaas thu mùi của một khu phố cụ thể, gần đến từng góc đường. Nalls thu mùi của cả hành tinh, xa đến mức từng con người chỉ còn là một phần rất nhỏ trong phép tính. Hai cách, cùng một câu hỏi: một nơi có mùi gì.
Hơn hai mươi lăm năm sau, dân số thế giới đã khác. Tỉ lệ trong chai năm 2000 giờ là một bản ghi của một thời điểm. Mùi ấy không còn đúng với hôm nay. Có lẽ chính vì vậy mà nó đáng giữ: một bức ảnh chụp nhân loại, chụp bằng mũi.
Midnight in Times Square
New Year's Eve, 2000, New York. Times Square is packed with people waiting for the new millennium. At midnight, confetti falls as it does every year. But mixed in are other pieces of paper. They were made for the occasion and hold scent in microcapsules. Anyone who caught one and pulled it open released the smell.
That was the first public appearance of World Sensorium, a work by the New York based artist Gayil Nalls, endorsed by UNESCO for the event.
No plinth. No label. The work fell from the sky and ended up in the coat pockets of people who did not know what they were holding.
The same year, Nalls put the scent into bottles. The first edition, called First Record, was 18 amber glass bottles of 100 ml each. A small number for a work that claims to belong to the whole world.
One question for every country
How Nalls made the scent is the real body of the work. Over several years she contacted United Nations missions, embassies, consulates and ministries. The question was simple: which aromatic plant matters most to your country's culture?
The answers came from officials themselves. Some chose a flower, some a wood, a resin, a grass. Each answer was a small political choice: how a nation wishes to be smelled.
Then came the arithmetic. Nalls measured each plant essence according to that country's share of the world population in 2000. The more people, the larger the plant's part in the bottle. Small nations are still present, only in smaller amounts. The project describes the rule in a few words: everyone counts.
The result is a smell no one can recognise as their own. Your country is in there, diluted by hundreds of others. To find it, you have to agree to smell everyone else.
Sculpture without a shape
Nalls calls World Sensorium a social olfactory sculpture. Sculpture is a strange word for something shapeless. But if sculpture means arranging matter in space, here the matter is plant essence and the space is the world's population compressed into a small volume.
Social matters just as much. The work cannot be made alone. It needs answers from hundreds of government offices, population data, a New Year's crowd. The artist asks the question and does the sum. The rest belongs to those who were asked.
Nalls went on to study olfaction formally, earning a doctorate in the art and science of smell at the University of East London. The project did not stop in 2000 either. It became an organisation, World Sensorium/Conservancy, and continues to be shown, including at the Missouri Botanical Garden and the Kunstmuseum The Hague.
Set beside the smell maps of Sissel Tolaas in Smellscapes, World Sensorium moves in the opposite direction. Tolaas collects the smell of a specific neighbourhood, down to the street corner. Nalls collects the smell of the planet, from so far away that each person is a tiny fraction of the sum. Two methods, one question: what does a place smell like.
More than twenty five years later, the world's population is different. The proportions in the 2000 bottle are now a record of one moment. The smell is no longer accurate. Perhaps that is why it is worth keeping: a photograph of humanity, taken with the nose.
Olfactory Art