Essays · Contemporary Art
Hito Steyerl. Factory of the Sun.
Ánh sáng nào cũng có người làm ra nó.
Every light has someone making it.
MOCA Los Angeles · MOCA Los Angeles
Một phòng chiếu như một bãi biển
Factory of the Sun ra mắt năm 2015 tại Gian Đức của Venice Biennale. Người bước vào không gặp một màn hình treo trên tường trắng như thường lệ. Căn phòng chìm trong ánh xanh. Trên tường và sàn là những đường sáng kẻ thành lưới, giống lưới đo đạc trong một studio ghi chuyển động. Trước màn hình là những chiếc ghế nằm, loại người ta kê trên bãi biển.
Người xem nằm xuống để xem. Một tư thế thư giãn, tư thế của kỳ nghỉ và nắng. Nhưng thứ họ xem thì không thư giãn chút nào.
Năm sau, Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Los Angeles (MOCA) giới thiệu tác phẩm lần đầu tại Mỹ, trong một triển lãm riêng ở cơ sở Grand Avenue, từ tháng 2 đến tháng 9 năm 2016.
Chuyển động thành ánh sáng
Video kể một câu chuyện kỳ quặc. Trong một studio ghi chuyển động, những người lao động bị buộc phải nhảy múa. Mỗi chuyển động của cơ thể họ được máy móc thu lại và chuyển hoá thành ánh nắng nhân tạo. Càng nhảy nhiều, càng có nhiều nắng. Không nhảy thì không có gì.
Studio ghi chuyển động là nơi làm ra hình ảnh cho phim và trò chơi điện tử. Diễn viên mặc bộ đồ gắn điểm đánh dấu, cử động của họ được máy tính đọc và gắn vào một nhân vật ảo. Cơ thể thật biến mất, chỉ còn dữ liệu. Steyerl lấy cơ chế ấy và đẩy nó thêm một bước: cơ thể giờ không chỉ thành hình ảnh, mà thành năng lượng.
Câu chuyện không đi thẳng. Nó nhảy qua lại giữa nhiều dạng hình ảnh: bản tin thời sự, phim tài liệu, cảnh trò chơi điện tử, video nhảy lan truyền trên mạng. Có lúc người xem không biết mình đang nhìn tin thật hay một cảnh bịa. Sự lẫn lộn ấy là một phần của tác phẩm.
MOCA mô tả ánh sáng và gia tốc là hai mô típ chính của tác phẩm. Mọi thứ trong video đều nhanh: nhạc nhanh, cắt nhanh, nhân vật di chuyển như đang bị ai đó tua nhanh. Nhanh đến mức không kịp dừng lại để hỏi ai đang được lợi.
Lao động, giám sát và niềm vui bị ép
Hito Steyerl là nghệ sĩ và nhà viết lý luận người Đức. Bà được biết đến với những bài viết về hình ảnh trong thời mạng, trong đó có bài về hình ảnh chất lượng thấp, những tấm ảnh và đoạn phim bị nén, sao chép, lan đi khắp nơi. Nhiều video của bà vừa là tác phẩm, vừa là một bài giảng có phần mỉa mai.
Factory of the Sun đặt ra một hình ảnh khó chịu: niềm vui bị ép buộc. Nhảy múa thường là dấu hiệu của tự do. Ở đây nó là ca làm việc. Người lao động phải trông như đang vui, vì chính chuyển động vui vẻ ấy là sản phẩm.
MOCA viết rằng tác phẩm hỏi còn khả năng nào cho sự kháng cự tập thể khi việc giám sát đã trở thành chuyện thường ngày trong một thế giới ngày càng ảo. Trong studio, mọi cử động đều bị ghi lại. Không có góc khuất. Câu hỏi của Steyerl là: trong điều kiện ấy, người ta còn có thể cùng nhau làm gì?
Hai năm trước đó, bà đã hỏi một câu gần giống theo hướng ngược lại, trong video How Not to Be Seen: làm sao để không bị nhìn thấy. Factory of the Sun là mặt kia của câu hỏi ấy. Ở đây ai cũng bị nhìn, và chính việc bị nhìn tạo ra giá trị.
Nằm dưới một mặt trời giả
Quay lại những chiếc ghế nằm. Người xem nằm trong một căn phòng tối, dưới thứ ánh sáng xanh phát ra từ lưới đèn và màn hình. Họ đang tắm một thứ nắng giả, trong khi xem những người làm ra thứ nắng ấy.
Tác phẩm không cần nói thẳng. Tư thế của người xem đã nói thay. Ta thư giãn nhờ lao động của người khác, và thường không nhìn thấy lao động ấy.
Điều khiến Factory of the Sun vẫn đáng xem sau nhiều năm là nó không già đi cùng công nghệ. Trò chơi trong video có thể đã cũ, những điệu nhảy mạng có thể đã hết thời. Nhưng câu hỏi thì vẫn còn: mỗi hình ảnh sáng rực ta lướt qua mỗi ngày, ai đã phải chuyển động để làm ra nó?
A screening room like a beach
Factory of the Sun premiered in 2015 in the German Pavilion at the Venice Biennale. Visitors did not find a screen on a white wall. The room was bathed in blue. Lines of light ran across walls and floor in a grid, like the measuring grid of a motion capture studio. In front of the screen stood lounge chairs, the kind set out on a beach.
Viewers lay down to watch. A relaxed posture, the posture of holidays and sun. What they watched was anything but relaxed.
The following year the Museum of Contemporary Art, Los Angeles gave the work its US premiere in a solo presentation at MOCA Grand Avenue, from February to September 2016.
Movement into light
The video tells a strange story. In a motion capture studio, workers are forced to dance. Every movement of their bodies is captured and converted into artificial sunshine. The more they dance, the more sun there is. No dancing, nothing.
Motion capture studios make images for films and games. Performers wear suits dotted with markers; computers read their movement and attach it to a virtual character. The real body disappears, leaving data. Steyerl pushes this one step further: the body becomes not just an image but energy.
The story does not run straight. It jumps between news reports, documentary, video game scenes, viral dance videos. At times viewers cannot tell real news from invented footage. That confusion is part of the work.
MOCA names light and acceleration as its central motifs. Everything is fast: music, cuts, characters moving as if fast forwarded. Too fast to stop and ask who profits.
Labour, surveillance, forced joy
Hito Steyerl is a German artist and writer, known for essays on images in the network age, including one on the poor image, the compressed, copied pictures that travel everywhere. Many of her videos are both artworks and half ironic lectures.
Factory of the Sun offers an uncomfortable picture: joy under compulsion. Dancing usually signals freedom. Here it is a shift. The workers must look happy, because that happy movement is the product.
MOCA writes that the work asks what possibilities remain for collective resistance when surveillance has become an ordinary part of an increasingly virtual world. In the studio every gesture is recorded. There is no blind spot.
Two years earlier she had asked the reverse question in How Not to Be Seen: how to avoid being seen. Factory of the Sun is the other face of it. Here everyone is watched, and being watched is what creates value.
Lying under a fake sun
Back to the lounge chairs. Viewers lie in a dark room under blue light from the grid and the screen. They bathe in a fake sun while watching the people who make it.
The work does not need to say it outright. The posture says it. We relax on the labour of others, and we rarely see that labour.
What keeps the work worth watching is that it does not age with its technology. The games may look dated, the dances may have passed. The question remains: for every bright image we scroll past each day, who had to move to make it?
Contemporary Art