Essays · Contemporary Art
Mona Hatoum. Impenetrable.
Nhìn xa là ánh sáng. Lại gần là hàng rào.
From afar, light. Up close, a fence.
Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum
Một khối lập phương lơ lửng
Trong bộ sưu tập của Solomon R. Guggenheim Museum ở New York có một tác phẩm năm 2009 của Mona Hatoum, tên là Impenetrable. Chất liệu được ghi ngắn gọn: thép và dây cước nylon. Kích thước 300 x 300 x 300 cm, một khối lập phương mỗi cạnh ba mét.
Nhìn từ xa, nó giống một khối lập phương mờ ảo lơ lửng giữa phòng. Những đường thẳng đứng dày đặc dựng nên một hình khối như được vẽ bằng nét bút chì rất mảnh. Ánh sáng đi xuyên qua. Người ta có thể nhầm nó với một bức hoạ tối giản treo trong không khí.
Lại gần, khối ấy lộ ra thứ khác. Nó được làm từ hàng trăm thanh thép gai, mỗi thanh treo trên một sợi dây cước từ phía trên. Những chiếc gai nhỏ nối nhau dọc từng thanh. Thứ tưởng là một hình vẽ hoá ra là một hàng rào.
Cái lưới, và điều nằm trong lưới
Guggenheim chỉ ra rằng, như nhiều sắp đặt của Hatoum từ đầu thập niên 1990, Impenetrable mang hình một cái lưới. Hình thức hình học khắc khổ ấy gợi đến điêu khắc tối giản, dòng nghệ thuật của những khối vuông, lưới đều, vật liệu công nghiệp.
Nhưng Hatoum không dừng ở hình thức. Thép gai là vật liệu của hàng rào, nhà tù, trại giam: những công trình làm ra để giữ người ở trong, hoặc đẩy người ra ngoài. Khi thép gai được xếp thành một khối lập phương thanh nhã, hai thứ đối nghịch đứng chung một chỗ. Cái đẹp và cái đe doạ. Sự mảnh mai và sự sắc nhọn.
Tác phẩm của Hatoum thường được bàn trong liên hệ với thân phận lưu vong Palestine của bà. Tuy vậy, chính nghệ sĩ từng nói bà thấy hào hứng hơn khi một tác phẩm vang lên nhiều nghĩa, nhiều nghịch lý và mâu thuẫn. Impenetrable không chỉ về một đường biên cụ thể. Nó có thể được đọc như một câu hỏi về bất kỳ đường biên nào.
Một câu đùa với Soto
Tên tác phẩm là một lời đáp. Từ năm 1967 đến năm 1997, nghệ sĩ động học người Venezuela Jesús Rafael Soto làm loạt Penetrables: những khối lập phương lớn, thường một màu rực rỡ, làm từ vô số dây nhựa treo rủ. Người xem được mời bước vào, đi xuyên qua những sợi dây.
Soto xoá nhoà ranh giới giữa tĩnh và động, giữa trong và ngoài. Hatoum lấy đúng cấu trúc ấy, thay dây nhựa bằng thép gai, và đổi tên: từ có thể xuyên qua thành không thể xuyên qua. Guggenheim gọi đó là một nét hài hước đen quen thuộc trong tác phẩm của bà.
Khối lập phương của Hatoum vẫn mời gọi như khối của Soto. Nó vẫn nhẹ, vẫn đẹp, vẫn có những đường thẳng đứng lấp lánh. Nhưng lời mời ấy bị chặn lại. Người xem chỉ được đứng ngoài nhìn vào.
Cơ thể người xem
Theo Guggenheim, cơ thể con người là sợi chỉ xuyên suốt thực hành của Hatoum. Những năm đầu, bà dùng chính cơ thể mình. Từ cuối thập niên 1980, bà chuyển sang dựng những tình huống cho cơ thể người xem, và Impenetrable là một ví dụ.
Điều đó có nghĩa là tác phẩm không trọn vẹn khi chỉ xem qua ảnh. Nó cần một người đi lại trong phòng, thấy khối lập phương đổi từ mờ sang sắc, và cảm thấy bước chân mình chậm lại. Nỗi e ngại nhỏ ấy, khi đứng trước những chiếc gai treo ngang tầm mắt, chính là chất liệu.
Hatoum cũng làm những tác phẩm từ vật liệu của một nơi chốn cụ thể, như Present Tense, những bánh xà phòng xếp thành một tấm bản đồ. Impenetrable thì không cần bản đồ nào. Nó chỉ cần một khoảng cách, và một người đi qua khoảng cách đó.
Người rời phòng thường còn nhớ cả hai hình ảnh: khối sáng nhẹ nhìn từ cửa, và những chiếc gai nhìn từ sát bên. Tác phẩm nằm ở quãng giữa hai hình ảnh ấy.
A floating cube
The collection of the Solomon R. Guggenheim Museum in New York holds a 2009 work by Mona Hatoum called Impenetrable. The medium is listed briefly: steel and nylon monofilament. It measures 300 by 300 by 300 cm, a cube three metres on each side.
From a distance it looks like a hazy cube hovering in the room. Dense vertical lines build a volume that seems drawn in very fine pencil. Light passes through. It could be mistaken for a minimal drawing suspended in the air.
Up close the cube shows something else. It is made of hundreds of barbed wire rods, each hanging from a fishing line above. Small barbs run down every rod. What seemed a drawing turns out to be a fence.
The grid and what it holds
The Guggenheim points out that, like many of Hatoum's installations since the early 1990s, Impenetrable takes the form of a grid. Its austere geometry recalls Minimalist sculpture, the art of cubes, regular grids and industrial materials.
But Hatoum does not stop at form. Barbed wire is the material of fences, prisons, camps: structures built to keep people in or push them out. Arranged into an elegant cube, opposites share one place. Beauty and threat. Delicacy and sharpness.
Hatoum's work is often discussed in relation to her life as a Palestinian exile. Yet the artist has said she finds it more exciting when a work carries many meanings, paradoxes and contradictions. Impenetrable is not only about one border. It can be read as a question about any border.
A joke with Soto
The title is a reply. From 1967 to 1997 the Venezuelan kinetic artist Jesús Rafael Soto made his Penetrables: large cubes, often in one bright colour, made of countless hanging plastic cords. Visitors were invited to walk in and through them.
Soto blurred the line between static and moving, inside and outside. Hatoum takes the same structure, swaps plastic for barbed wire, and changes the name: from something you can pass through to something you cannot. The Guggenheim calls it a touch of the dark humour common in her work.
Hatoum's cube still invites, like Soto's. It is still light, still beautiful, still made of glinting vertical lines. But the invitation is blocked. Visitors can only look in from outside.
The viewer's body
According to the Guggenheim, the human body runs through Hatoum's practice. Early on she used her own. From the late 1980s she began building situations for the viewer's body instead, and Impenetrable is one of them.
That means the work is incomplete in a photograph. It needs someone moving through the room, seeing the cube turn from haze to sharpness, feeling their steps slow. That small hesitation in front of barbs hanging at eye level is the material.
Hatoum has also made works from the materials of a particular place, such as Present Tense, blocks of soap laid out as a map. Impenetrable needs no map. It needs only a distance, and someone crossing it.
People leaving the room often remember both images: the soft block of light from the door, and the barbs from up close. The work lives between the two.
Contemporary Art