Essays · Modern Art
Naum Gabo. Head No. 2.
Một cái đầu làm bằng khoảng trống.
A head made of empty space.
Tate · Tate
Một cái đầu mở ra
Head No. 2 là một tượng đầu và vai người. Nhưng nó không được đẽo từ đá hay đúc từ đồng như tượng chân dung truyền thống. Nó được dựng từ những tấm phẳng, cắt và ghép vuông góc hoặc chéo nhau, như các vách ngăn trong một cái hộp.
Nhìn từ phía trước, ta nhận ra trán, mũi, má, cằm, cổ. Nhưng mỗi phần đều là một mặt phẳng đứng, không phải một bề mặt cong. Giữa các mặt phẳng là khoảng trống. Ánh sáng đi vào trong tượng, bóng đổ bên trong tượng. Ta nhìn thấy cả phía trong của một cái đầu.
Khi người xem bước sang một bên, cái đầu đổi hẳn. Các mặt phẳng chồng lên nhau, khoảng trống khép lại rồi mở ra. Không có góc nhìn nào cho thấy toàn bộ.
Naum Gabo làm phiên bản đầu tiên năm 1916, khổ nhỏ. Gần năm mươi năm sau, năm 1964, ông làm một bản phóng lớn bằng thép. Bản phóng lớn ấy thuộc bộ sưu tập Tate ở London.
Na Uy, giữa chiến tranh
Gabo sinh năm 1890 ở Nga, tên khai sinh là Naum Pevsner. Trước chiến tranh, ông học ở Munich, theo các ngành khoa học tự nhiên và kỹ thuật, và đến với nghệ thuật qua con đường ấy. Ông lấy tên Gabo để phân biệt với người anh, hoạ sĩ và nhà điêu khắc Antoine Pevsner.
Khi Thế chiến thứ nhất nổ ra, hai anh em sang Na Uy. Chính ở đó, trong khoảng năm 1915 đến 1916, Gabo làm những tượng đầu dựng bằng mặt phẳng đầu tiên. Vật liệu ban đầu rất giản dị: gỗ dán, bìa cứng, kim loại tấm.
Cách làm này đến từ tư duy của một người học kỹ thuật. Một khối lập phương có thể được hiểu như một khối đặc. Nhưng nó cũng có thể được hiểu như những mặt phẳng cắt nhau, và khoảng không mà chúng bao lấy. Gabo áp dụng cách hiểu thứ hai cho một cái đầu người.
Không gian thay cho khối
Năm 1920, trở về Moscow sau Cách mạng, Gabo cùng Pevsner công bố một văn bản ngắn gọi là Tuyên ngôn Hiện thực. Trong đó họ viết rằng điêu khắc không cần dựa vào khối đặc. Không gian và thời gian, theo họ, mới là những chất liệu thật của nghệ thuật mới.
Head No. 2 là minh chứng sớm cho ý tưởng ấy. Tượng không chiếm không gian theo kiểu một tảng đá. Nó mở ra, để không gian đi qua. Người xem không đứng trước một vật đặc, mà đứng trước một cấu trúc có thể nhìn xuyên qua.
Những năm ấy ở Nga, nhiều nghệ sĩ cùng đi theo hướng dựng hình bằng vật liệu công nghiệp. Tatlin là một tên tuổi lớn của hướng đó, và sau này còn được một nghệ sĩ Mỹ tưởng niệm bằng đèn huỳnh quang, trong loạt monument cho V. Tatlin của Dan Flavin. Gabo khác Tatlin ở chỗ ông không muốn nghệ thuật chỉ phục vụ sản xuất. Ông giữ nó ở vùng của hình và không gian thuần tuý.
Bản phóng lớn năm 1964
Gabo rời Nga năm 1922, sống ở Berlin, Paris, London, rồi sang Mỹ. Suốt đời, ông trở đi trở lại với những tác phẩm đầu tiên của mình, làm lại chúng bằng vật liệu mới, ở kích thước khác.
Bản thép năm 1964 của Head No. 2 là một lần trở lại như vậy. Ở khổ lớn, tác phẩm không còn là một mô hình để cầm trên tay. Nó đứng ngang tầm người xem, và các khoảng trống bên trong đủ rộng để mắt đi vào.
Thép cũng đổi nghĩa của tượng. Tấm bìa và gỗ dán gợi một thử nghiệm trong xưởng. Thép gợi một công trình. Cái đầu năm 1916, từng là một ý tưởng mong manh, nay có sức nặng của một kiến trúc nhỏ.
Nhưng điều cốt lõi không đổi. Nhìn vào Head No. 2, ta vẫn thấy một khuôn mặt được làm từ những gì nằm giữa các mặt phẳng. Hình không nằm ở vật liệu. Hình nằm ở khoảng trống.
A head opened up
Head No. 2 is a sculpture of a human head and shoulders. But it is not carved from stone or cast in bronze like a traditional portrait bust. It is built from flat plates, cut and slotted together at right angles or on the diagonal, like the partitions inside a box.
From the front you recognise brow, nose, cheek, chin, neck. But each part is an upright plane, not a curved surface. Between the planes is empty space. Light enters the sculpture; shadows fall inside it. We see the inside of a head.
When the viewer steps to one side, the head changes completely. Planes overlap, gaps close and open again. No single viewpoint shows the whole.
Naum Gabo made the first version in 1916, at a small scale. Almost fifty years later, in 1964, he made an enlarged version in steel. That enlarged version is in the collection of Tate in London.
Norway, in the middle of a war
Gabo was born in Russia in 1890 as Naum Pevsner. Before the war he studied in Munich, in the natural sciences and engineering, and came to art by that route. He took the name Gabo to distinguish himself from his elder brother, the painter and sculptor Antoine Pevsner.
When the First World War broke out the brothers went to Norway. There, around 1915 and 1916, Gabo made his first heads built from planes. The first materials were modest: plywood, cardboard, sheet metal.
The method came from an engineer's way of thinking. A cube can be understood as a solid. It can also be understood as intersecting planes and the space they enclose. Gabo applied the second idea to a human head.
Space instead of mass
In 1920, back in Moscow after the Revolution, Gabo and Pevsner issued a short text known as the Realistic Manifesto. It argued that sculpture need not rely on solid mass. Space and time, they wrote, were the real materials of a new art.
Head No. 2 is an early proof of that idea. It does not occupy space as a rock does. It opens up and lets space pass through. The viewer does not stand before a solid thing, but before a structure one can see through.
In those years in Russia many artists were building forms from industrial materials. Tatlin was a major name in that direction, later honoured by an American artist in fluorescent light, in Dan Flavin's monuments for V. Tatlin. Gabo differed from Tatlin in not wanting art to serve production alone. He kept it in the realm of pure form and space.
The enlargement of 1964
Gabo left Russia in 1922 and lived in Berlin, Paris and London before moving to the United States. Throughout his life he returned to his earliest works, remaking them in new materials and at new sizes.
The 1964 steel Head No. 2 is one such return. At a large scale the work is no longer a model to hold in the hand. It stands at the viewer's height, and the spaces inside are wide enough for the eye to enter.
Steel also changes the meaning. Cardboard and plywood suggest a studio experiment. Steel suggests a structure. The head of 1916, once a fragile idea, now carries the weight of a small building.
Yet the core is the same. Looking at Head No. 2, we still see a face made from what lies between the planes. The form is not in the material. The form is in the space.
Modern Art