Essays · Olfactory Art
Pierre Huyghe. Hole for Rat.
Một mùi hương không viết cho con người.
A scent not written for humans.
Spiders, The Artist's Institute 2014. Courtesy The Artist's Institute · ARTnews
Một cái lỗ dưới sàn
Mùa hè năm 2014, Pierre Huyghe làm một triển lãm ở The Artist's Institute, không gian nghệ thuật của Hunter College trên phố Eldridge, khu Lower East Side, New York. Triển lãm kéo dài đến 17 tháng 8 và được chia làm bốn phần.
Thứ xuất hiện trong phòng không phải tranh hay tượng, mà là sinh vật sống. Nhện hang màu nâu được thả vào tầng hầm nhỏ của phòng trưng bày. Ruồi cũng có mặt. Và có một lời mời gửi đến chuột.
Lời mời ấy có tên Hole for Rat. Huyghe cho đào một đường hầm sâu và hẹp xuyên qua sàn của Institute. Đó là một lối đi để chuột từ bên ngoài có thể tự do vào phòng và tự do đi ra. Không lồng, không bẫy, không người canh.
Rồi ông thêm mùi. Các bề mặt trong phòng được bôi squalene, một chất lỏng không màu mà chuột cái tiết ra từ tuyến sinh dục, hoạt động như một pheromone giới tính. Theo ARTnews, chất này cũng được biết là thu hút cả gián.
Khán giả không phải người
Một triển lãm bình thường có hai phía: tác phẩm và người xem. Huyghe thêm phía thứ ba. Những con nhện dệt mạng trên trần và góc tường. Ruồi bay qua. Chuột, nếu chúng đến, sẽ đi theo mùi. Mọi chuyển động, thích nghi và cả những lần trốn thoát của chúng trở thành phần chính của tác phẩm.
Nhiều con nhện biến mất sau vài ngày. Có con bò ra ngoài, có con chui vào chỗ khuất, có con bị giẫm lên trong buổi khai mạc. Không ai kiểm soát được điều đó, và Huyghe cũng không cố kiểm soát.
Hole for Rat đẩy ý tưởng ấy đi xa nhất. Pheromone chuột gần như không có nghĩa gì với mũi người. Người xem đi vào phòng, nhìn thấy một cái lỗ dưới sàn, biết rằng tường đã được bôi một chất gì đó, nhưng không cảm nhận được nó như chuột cảm nhận. Mùi trong phòng được viết bằng một thứ ngôn ngữ mà con người chỉ đứng ngoài.
Khi ARTnews viết bài về triển lãm, sinh vật duy nhất từ bên ngoài đi qua lỗ là một con chuột nhắt. Không phải chuột cống như Huyghe gọi. Tác phẩm không thất bại vì thế. Nó chỉ cho thấy rằng một lời mời không quyết định được ai sẽ đến.
Nghệ sĩ như người dựng điều kiện
Pierre Huyghe sinh năm 1962 ở Paris. Từ cuối những năm 2000, ông ngày càng làm việc với những hệ sống: động vật, cây, vi sinh vật, những hệ sinh thái nhỏ tự vận hành. Ở documenta 13 năm 2012, ông làm Untilled trong một góc công viên ở Kassel, với một con chó có chân sơn hồng và một bức tượng nằm có tổ ong thay cho đầu.
Trong những tác phẩm này, Huyghe không làm ra một vật hoàn chỉnh. Ông dựng điều kiện rồi để sự việc tự diễn ra. Nhện sẽ dệt mạng ở đâu, chuột có đến không, mùi sẽ bay hơi nhanh thế nào: không có gì được định trước.
Mùi hợp với cách làm ấy. Nó không đứng yên như một bức tượng. Nó bay hơi, bám vào bề mặt, bị gió cuốn đi, bị thời gian làm nhạt. Một pheromone bôi lên tường hôm khai mạc sẽ khác đi sau vài tuần. Tác phẩm thay đổi mà không cần ai chạm vào.
Ai là người được mời
Điều đáng nhớ ở Hole for Rat là nó đặt con người ra rìa. Phần lớn nghệ thuật, kể cả nghệ thuật dùng mùi, được làm cho người xem. Ở đây, người xem chỉ là nhân chứng. Người được mời thật sự là một con vật mà nhiều người muốn đuổi khỏi nhà.
Sự lựa chọn đó có chút hài hước, và cũng có chút khó chịu. Nó khiến người ta tự hỏi phòng trưng bày thuộc về ai. Bức tường trắng, sàn sạch, cửa mở giờ hành chính: tất cả đều dành cho một loài. Huyghe khoét một lỗ nhỏ trong sự mặc định ấy.
Ông tiếp tục câu hỏi này ở nhiều tác phẩm sau, trong đó có UUmwelt, nơi ruồi và hình ảnh cùng chia một căn phòng. Nhưng ở Eldridge Street năm 2014, câu hỏi được đặt ra bằng thứ nhỏ nhất: một cái lỗ và một mùi mà mũi người gần như bỏ qua.
A hole in the floor
In the summer of 2014 Pierre Huyghe made an exhibition at The Artist's Institute, Hunter College's art space on Eldridge Street on New York's Lower East Side. It ran until 17 August and was divided into four parts.
What appeared in the rooms was not painting or sculpture but living things. Brown cellar spiders were released into the small basement gallery. Flies were there too. And an invitation went out to rats.
The invitation was called Hole for Rat. Huyghe had a deep, narrow tunnel dug through the Institute's floor, a passage through which rats from outside could enter freely and leave freely. No cage, no trap, no keeper.
Then he added smell. Surfaces in the room were coated with squalene, a colourless liquid secreted by female rats that acts as a sex pheromone. According to ARTnews, it is also known to attract cockroaches.
An audience that is not human
An ordinary exhibition has two sides: the work and the viewer. Huyghe added a third. Spiders spun webs across the ceiling and corners. Flies passed through. Rats, if they came, would follow the smell. Their movements, adaptations and escapes made up the core of the work.
Many of the spiders vanished within days. Some wandered outside, some burrowed out of sight, some were stepped on at the opening. Nobody controlled that, and Huyghe did not try to.
Hole for Rat takes the idea furthest. A rat pheromone means almost nothing to a human nose. The visitor enters, sees a hole in the floor, knows that something has been put on the walls, but cannot sense it as a rat would. The smell in the room is written in a language humans stand outside of.
When ARTnews reported on the show, the only outside creature to have come through was a mouse. Not the rat Huyghe had named. The work did not fail because of that. It simply showed that an invitation cannot decide who will arrive.
The artist as maker of conditions
Pierre Huyghe was born in Paris in 1962. Since the late 2000s he has worked more and more with living systems: animals, plants, microorganisms, small ecosystems that run themselves. At documenta 13 in 2012 he made Untilled in a corner of a park in Kassel, with a dog whose leg was painted pink and a reclining figure whose head was a beehive.
In these works Huyghe does not make a finished object. He sets up conditions and lets things happen. Where the spiders spin, whether the rats come, how fast the smell fades: nothing is fixed in advance.
Smell suits that way of working. It does not stay put like a statue. It evaporates, clings to surfaces, drifts, weakens with time. A pheromone applied on opening night is different a few weeks later. The work changes without anyone touching it.
Who is invited
What stays with you about Hole for Rat is that it pushes people to the edge. Most art, including art made with smell, is made for viewers. Here the viewer is only a witness. The real guest is an animal most people want out of the house.
The choice is a little funny and a little uncomfortable. It makes you ask whom the gallery belongs to. White walls, clean floors, opening hours: all of it is built for one species. Huyghe cuts a small hole in that assumption.
He carried the question into later works, including UUmwelt, where flies and images share a room. But on Eldridge Street in 2014 it was asked with the smallest means: a hole, and a smell the human nose barely registers.
Olfactory Art