Essays · Olfactory Art
Sissel Tolaas. Invisible Pompeii.
Mỗi lớp đất là một lớp mùi.
Every layer of soil is a layer of smell.
Courtesy Sissel Tolaas · Flash Art
Một nghệ sĩ ở hố khai quật
Sissel Tolaas sinh năm 1965 ở Stavanger, Na Uy, và làm việc ở Berlin. Bà nghiên cứu mùi từ năm 1990. Theo Flash Art, kho của bà đã có hơn mười lăm nghìn mẫu mùi và công thức, lưu trong SMELL RE_searchLab, phòng thí nghiệm bà lập ở Berlin.
Invisible Pompeii là dự án bà làm tại Công viên Khảo cổ Pompeii ở miền nam nước Ý, trong chương trình Pompeii Commitment. Archaeological Matters, có sự đồng hành của Nicoletta Fiorucci Foundation. Theo trang của chương trình, cuộc nghiên cứu bắt đầu từ năm 2020. Phần lấy mẫu phân tử tại chỗ diễn ra từ tháng 2 đến tháng 9 năm 2022.
Đối tượng của dự án là cái mà Tolaas gọi là di sản mùi: phần di sản khứu giác còn khép kín bên trong khu khảo cổ. Pompeii là một thành phố La Mã bị tro núi lửa Vesuvius vùi lấp năm 79. Hơn hai thế kỷ khai quật đã đưa ra ánh sáng nhà cửa, đường phố, bích hoạ, đồ dùng. Mùi của nơi ấy thì chưa từng được ghi lại một cách có hệ thống.
Tolaas không đến như một khách tham quan. Bà làm việc cạnh các nhà khảo cổ, nhân học, sinh học, địa chất và tâm lý học. Có lúc, một nhà địa chất mời bà có mặt để ghi lại dữ liệu đúng lúc họ mở ra những tầng đất của năm 79.
Mũi là thiết bị đầu tiên
Cách làm của Tolaas bắt đầu bằng sự có mặt. Trong trao đổi với Flash Art, bà mô tả quá trình khởi đầu từ việc chính bà đứng tại hiện trường, mang theo thứ bà gọi là giao diện tiên tiến nhất của mình: cái mũi. Theo bà, mũi người có thể phân biệt một số lượng phân tử rất lớn, lớn hơn nhiều so với điều ta thường nghĩ.
Sau mũi mới đến máy móc. Bà dùng thiết bị để thu các phân tử dễ bay hơi ngay tại chỗ. Điểm quan trọng là bà tránh mang mẫu đất ra khỏi khu khảo cổ. Mùi được bắt ở đúng nơi nó sinh ra, vào đúng lúc lớp đất vừa lộ ra, trước khi không khí và thời gian làm nó đổi đi.
Một trong những địa điểm được nhắc tới là Casa degli Amorini Dorati, ngôi nhà của những thần tình yêu mạ vàng, một dinh thự nổi tiếng với các trang trí nội thất. Bên cạnh những bức tường và bích hoạ đã được nghiên cứu kỹ, Tolaas đi tìm một tầng thông tin khác, thứ không có hình để chụp.
Kho lưu trữ cũng không chỉ gồm phân tử. Những cuộc trò chuyện của bà với hướng dẫn viên và nhân viên ở khu khảo cổ được ghi lại như một phần của nó. Người đang sống và làm việc giữa phế tích mỗi ngày cũng là nguồn hiểu biết về mùi của nơi này.
Một kho lưu trữ cho thứ vô hình
Mục tiêu của Invisible Pompeii là khởi đầu kho lưu trữ mùi đầu tiên của Pompeii, và tạo ra một bộ công cụ để hiểu di sản bằng nhiều giác quan hơn. Dự án đi từ một giả định đơn giản: khứu giác là phần thiết yếu trong cách con người sống, và vì thế cũng là một công cụ để hiểu cả hiện tại lẫn quá khứ.
Tolaas còn hình dung một bước xa hơn: một phòng thí nghiệm hiện trường, nơi khảo cổ học về mùi có thể trở thành một thực hành lâu dài, không chỉ là một dự án nghệ thuật đơn lẻ.
Điều đáng nhớ ở dự án không nằm ở việc tái tạo mùi của năm 79. Tolaas không hứa sẽ cho ta ngửi lại một ngày trước khi núi lửa phun. Điều bà làm khiêm tốn hơn và chính xác hơn: ghi lại những gì đang bay lên từ đất, hôm nay, khi đất được mở. Đó là mùi của một nơi đã qua gần hai nghìn năm, không phải mùi của quá khứ nguyên vẹn.
Khảo cổ học vốn là môn học của những thứ có thể nhìn và cầm. Mảnh gốm, đồng xu, bộ xương, bức tường. Invisible Pompeii thêm vào danh sách ấy một thứ không thể cầm. Nó cho thấy mỗi lần mở một lớp đất, có một lượng thông tin nhỏ thoát ra không khí và biến mất. Cho tới gần đây, không ai giữ nó lại.
An artist at the excavation
Sissel Tolaas was born in 1965 in Stavanger, Norway, and works in Berlin. She has researched smell since 1990. According to Flash Art, her collection holds more than fifteen thousand smell samples and formulas, kept at SMELL RE_searchLab, the laboratory she founded in Berlin.
Invisible Pompeii is her project at the Archaeological Park of Pompeii in southern Italy, within the programme Pompeii Commitment. Archaeological Matters, with the Nicoletta Fiorucci Foundation. According to the programme's own site, the research began in 2020. On-site molecular sampling took place from February to September 2022.
Its subject is what Tolaas calls smell heritage: the olfactory inheritance still enclosed in the site. Pompeii is a Roman city buried by the ash of Vesuvius in 79. Centuries of excavation have brought out houses, streets, frescoes, tools. The smell of the place had never been recorded systematically.
Tolaas did not come as a visitor. She worked alongside archaeologists, anthropologists, biologists, geologists and psychologists. At one point a geologist invited her to record data just as strata from 79 were being opened.
The nose is the first instrument
Tolaas's method begins with presence. Speaking to Flash Art, she described the process as starting with herself at the site, equipped with what she calls her most advanced interface: the nose. In her view, the human nose can tell apart a vast number of molecules, far more than we usually assume.
Machines come after the nose. She uses equipment to capture volatile molecules on the spot. Crucially, she avoids taking soil away from the site. Smell is caught where it arises, at the moment a layer is exposed, before air and time change it.
One location named is the Casa degli Amorini Dorati, the House of the Gilded Cupids, a residence known for its interior decoration. Beside walls and frescoes already studied closely, Tolaas looked for another layer of information, one with no image to photograph.
The archive is not only molecules. Her conversations with guides and staff at the site are recorded as part of it. The people who live and work among the ruins every day are also a source of knowledge about how the place smells.
An archive for the invisible
The aim of Invisible Pompeii is to begin the first smell archive of Pompeii, and to build a toolkit for understanding heritage with more of the senses. It starts from a simple premise: smell is an essential part of human life, and so a tool for understanding both present and past.
Tolaas imagines a further step: a field laboratory, where the archaeology of smell could become a lasting practice rather than a single art project.
What stays with you is not a promise to recreate the air of 79. Tolaas does not claim to let us smell the day before the eruption. What she does is more modest and more exact: record what rises from the ground today, as the ground is opened. It is the smell of a place that has passed through nearly two thousand years, not the smell of an intact past.
Archaeology has been a discipline of things you can see and hold. Potsherds, coins, bones, walls. Invisible Pompeii adds something you cannot hold. It shows that each time a layer is opened, a small amount of information escapes into the air and vanishes. Until recently, no one kept it.
Olfactory Art