Essays · Modern Art
Yves Klein. IKB 79.
Một màu không bám vào đâu cả.
A colour that clings to nothing.
Tate · Tate
Một tấm toan, một màu
IKB 79 là một hình chữ nhật đứng, cao khoảng 140 phân, rộng khoảng 120 phân, dày ba phân. Toàn bộ mặt trước phủ một màu xanh lam đậm. Không đường viền, không vết cọ, không chữ ký ở mặt trước.
Mặt sau mang ký hiệu riêng của Klein, một ngôi sao tám cánh, và dòng chữ IKB 79. Theo Tate, dòng chữ ấy không phải do chính Klein viết. Tên tác phẩm được đặt sau khi ông mất.
Klein làm gần hai trăm bức tranh đơn sắc xanh trong cuộc đời ngắn của mình. Ông mất tháng 6 năm 1962, khi mới ba mươi tư tuổi. Ông không đặt tên cho các bức ấy. Sau khi ông qua đời, vợ ông là Rotraut Klein Moquay đánh số tất cả những bức đã biết, từ IKB 1 đến IKB 194. Thứ tự không theo năm làm. Về sau người ta tìm thêm những bức khác, và chúng cũng được gán số IKB.
Năm 1974, bà Rotraut xem lại bức tranh ở Tate và viết rằng bà gần như chắc chắn IKB 79 là một trong khoảng bốn bức cùng phong cách Klein làm ở Gelsenkirchen, Tây Đức, năm 1959. Bà ở đó cùng ông khi ấy. Tate mua tác phẩm năm 1972.
Màu xanh mang tên một người
Ba chữ IKB là viết tắt của International Klein Blue, một sắc xanh ultramarine rất riêng. Năm 1957, Klein đăng ký màu này như một nhãn hiệu. Cũng năm đó, ông bắt đầu thời kỳ mà người ta quen gọi là thời kỳ xanh của ông, và tiếp tục làm tranh đơn sắc xanh cho tới khi mất.
Klein cho rằng màu xanh này có một phẩm chất gần với không gian thuần túy. Ông gắn nó với những giá trị phi vật chất, nằm ngoài những gì có thể nhìn hay chạm. Thiệp mời triển lãm cá nhân của ông tại Galleria Apollinaire ở Milan năm 1957 gọi IKB là một màu xanh tự thân, tách khỏi mọi lý do sử dụng.
Trước đó rất lâu, từ cuối những năm 1940, Klein đã làm tranh đơn sắc. Ông xem chúng là một cách từ chối việc hội họa phải mô tả một thứ gì, và qua đó đạt tới tự do sáng tạo. Những bức đầu có bề mặt gợn, không đều. Những bức sau, như IKB 79, mịn và đồng đều hơn nhiều.
Bột màu như chưa khô
Cái khó của Klein là bột màu. Ở dạng bột, ultramarine sáng và sâu. Khi trộn với dầu hay chất kết dính thông thường, nó xỉn đi. Klein muốn giữ độ sáng của bột trên một bức tranh hoàn chỉnh.
Tới khoảng năm 1957, ông tìm ra cách làm. Toan hoặc vải cotton thưa được căng lên một tấm gỗ đã xử lý bằng casein, một loại đạm sữa giúp sơn bám tốt hơn. Rồi ông dùng con lăn phủ lên một loại sơn xanh công nghiệp, gần giống màu bột gouache, trộn với một chất cố định rất dễ bay hơi.
Khi sơn khô, chất cố định đã bay đi gần hết. Bột màu như lơ lửng trên bề mặt. Bề mặt có độ mịn như nhung và một chiều sâu khó giải thích. Đứng gần IKB 79, người xem không thấy một lớp sơn. Họ thấy một khoảng xanh không có đáy.
Đó cũng là lý do ảnh chụp tác phẩm gần như luôn phụ nó. Màn hình và giấy in không giữ được cái xốp của bột. Muốn biết IKB 79 là gì, phải đứng trước nó.
Mười một bức giống nhau
Ở triển lãm Milan năm 1957, Klein treo mười một bức tranh xanh trông như giống hệt nhau. Mỗi bức một giá khác. Ông nói rằng mỗi bức có một bản chất và một bầu không khí riêng, dù cùng một màu, cùng một cách làm. Điều khiến ông ngạc nhiên nhất là người mua: mỗi người chọn một bức theo cách của mình, và trả đúng cái giá được yêu cầu.
Tate nhận xét rằng nhiều hoạt động của Klein, như việc bán những vùng không gian phi vật chất để đổi lấy vàng, đi trên ranh giới mỏng giữa nghi lễ tâm linh và thương mại. Việc làm tranh đơn sắc có lẽ vừa là một thực hành tinh thần, vừa là một thứ có thể bán được.
Klein thuộc nhóm Tân Hiện thực ở Pháp. Cùng với những nghệ sĩ như Piero Manzoni ở Ý, ông chịu ảnh hưởng sâu từ sự táo bạo và hài hước của Marcel Duchamp. Họ đặt câu hỏi về giá trị của một tác phẩm: nó nằm ở vật, ở ý tưởng, hay ở chính người nghệ sĩ?
IKB 79 không trả lời câu hỏi ấy. Nó chỉ đứng đó, xanh, im lặng. Và người xem, như những người mua ở Milan, tự quyết định mình thấy gì.
One canvas, one colour
IKB 79 is an upright rectangle, about 140 centimetres high, 120 wide and three deep. The entire front is covered in a deep blue. No border, no brushmark, no signature on the front.
The back carries Klein's personal sign, an eight pointed star, and the words IKB 79. According to Tate, that inscription is not in Klein's hand. The title was given after his death.
Klein made nearly two hundred blue monochromes in his short life. He died in June 1962, aged thirty four. He did not title them. After his death his widow, Rotraut Klein Moquay, numbered all the known ones from IKB 1 to IKB 194, not in the order they were made. Others found later were also given IKB numbers.
In 1974 Rotraut examined the Tate painting and wrote that she was fairly sure IKB 79 was one of about four similar works Klein made at Gelsenkirchen, West Germany, in 1959, when she was with him. Tate bought the work in 1972.
A blue with a man's name
IKB stands for International Klein Blue, a distinctive ultramarine. In 1957 Klein registered it as a trademark. That year he began what is known as his blue period, and he kept making blue monochromes until his death.
Klein believed this blue had a quality close to pure space. He linked it with immaterial values beyond what can be seen or touched. The card for his 1957 solo show at the Galleria Apollinaire in Milan called IKB a blue in itself, free of any functional reason.
He had made monochromes since the late 1940s, as a way of refusing that painting must represent anything, and so of reaching creative freedom. The early ones have uneven, rippled surfaces. Later ones, like IKB 79, are much finer and more even.
Pigment as if still wet
Klein's problem was pigment. As a powder, ultramarine is bright and deep. Mixed with oil or an ordinary binder, it dulls. Klein wanted the brilliance of the powder in a finished painting.
By around 1957 he had a method. Canvas or cotton scrim was stretched over a wooden backing treated with casein, a milk protein that helps paint adhere. Then with a roller he applied an industrial blue paint close to gouache, mixed with a highly volatile fixative.
When the paint dried, the fixative had mostly evaporated. The pigment seems to float over the surface, velvety, with a depth hard to explain. Close to IKB 79, one does not see a layer of paint. One sees a blue with no floor.
That is also why photographs always fail it. Screens and paper cannot hold the powderiness. To know what IKB 79 is, you have to stand in front of it.
Eleven identical paintings
In Milan in 1957 Klein hung eleven blue paintings that looked the same. Each had a different price. He said each had its own essence and atmosphere, though the blue and the treatment were identical. What struck him most were the buyers: each chose in their own way and paid the price asked.
Tate notes that many of Klein's actions, such as selling zones of immaterial space for gold, walked a thin line between the spiritual and the commercial. The monochromes were probably both a spiritual practice and something to sell.
Klein belonged to the Nouveaux Réalistes in France. Like Piero Manzoni in Italy, he drew on the daring and wit of Marcel Duchamp. They asked where a work's value lies: in the object, the idea, or the artist?
IKB 79 does not answer. It simply stands there, blue and silent. And the viewer, like the buyers in Milan, decides what they see.
Modern Art