Essays · Modern Art
Agnes Martin. Untitled #5.
Hoàn hảo trong đầu. Không hoàn hảo trên toan.
Perfect in the mind. Imperfect on the canvas.
Tate · Tate
Bốn dải xám
Untitled #5 là một tấm toan vuông, mỗi cạnh khoảng một mét tám mươi ba. Trên nền xám nhạt có bốn dải ngang màu xám đậm, cách đều nhau. Chỉ vậy.
Sơn phủ kín, không trong. Nhưng trong các dải đậm, sắc độ không hoàn toàn đều. Những vệt cọ còn thấy được, chạy theo chiều ngang. Đến rất gần, mép của từng dải có những chỗ không thẳng tắp. Không phải lỗi. Đó là dấu của người vẽ.
Agnes Martin, hoạ sĩ người Mỹ gốc Canada, vẽ bức này năm 1991. Tác phẩm được trao cho Tate năm 2013, qua American Fund for the Tate Gallery, nhờ Milly và Arne Glimcher, bạn thân và người đại diện lâu năm của Martin. Nó từng xuất hiện trong triển lãm hồi cố lớn của Martin tại Tate Modern năm 2015, và trong các phòng ARTIST ROOMS dành riêng cho bà.
Thước nhỏ, bút chì, băng dính
Cách Martin làm bức tranh này được Tate mô tả khá kỹ. Bà quét lót toan bằng gesso acrylic. Rồi bà đo khoảng chia cho từng dải và dùng một cây thước nhỏ kẻ những đường bút chì ngang qua toan. Băng dính giấy được dán để mép dải sắc gọn. Sơn là acrylic xám, không pha loãng.
Có một chi tiết lạ. Bà không tô các dải theo chiều ngang như ta thấy khi tranh treo. Bà tô theo chiều dọc, để sơn không chảy ra ngoài đường kẻ, rồi khi sơn khô mới xoay toan chín mươi độ.
Martin từng vẽ sơn dầu, nhưng từ khoảng năm 1966 bà gần như chỉ dùng acrylic, chủ yếu là Liquitex, loại acrylic gốc nước đầu tiên được bán rộng rãi ở Mỹ, vì bề mặt mờ và trong của nó.
Bà kể rằng mỗi bức tranh đến với bà như một cảm hứng trọn vẹn. Bà thấy nó trong đầu, rồi đo đạc để chuyển nó ra toan đúng như đã thấy. Nhưng bà cũng nói rõ rằng ta có thể thấy hoàn hảo, còn làm thì không. Những đường chì run, những chỗ sơn lem chính là khoảng cách giữa hai điều ấy.
Những năm xám ở Galisteo
Năm 1977, Martin chuyển đến Galisteo, một làng nhỏ ở New Mexico. Từ đó bà bắt đầu vẽ những bức tranh trừu tượng màu xám, và vẽ chúng, cùng nhiều loại khác, cho đến năm 1992. Năm 1993 bà rời Galisteo đến Taos. Vì vậy Untitled #5 thuộc nhóm những bức tranh xám cuối cùng của bà.
Nó cũng là một trong những bức cuối cùng ở khổ vuông sáu foot. Martin thích khổ này vì nó bằng cỡ một cơ thể người. Bà nói đó là một kích thước ta có thể bước vào. Nhưng khi đã ngoài tám mươi, tấm toan lớn trở nên quá khó xoay xở. Từ năm 1993, bà chuyển sang khổ năm foot.
Khổ lớn là điều bà chia sẻ với những hoạ sĩ biểu hiện trừu tượng như Barnett Newman hay Jackson Pollock, như cách Mark Rothko bao quanh người xem bằng những mảng màu trong nhà nguyện ở Houston. Nhưng tranh của Martin không có những nét cọ bùng nổ. Người ta cũng hay xếp bà cạnh chủ nghĩa tối giản, nhóm bà từng triển lãm cùng trong thập niên 1960. Khác họ, bà không dùng vật liệu công nghiệp hay quy trình máy móc. Mọi đường kẻ đều qua tay bà.
Nhìn lâu
Untitled #5 không có gì để giải mã. Không có hình, không có câu chuyện, không có màu rực. Người xem đi ngang có thể thấy nó trống.
Nhưng tấm toan đủ lớn để lấp gần hết tầm mắt. Khi đứng yên trước nó một lúc, những khác biệt nhỏ bắt đầu hiện ra: một dải đậm hơn dải kia một chút, một mép hơi gợn, một vệt cọ lộ ra dưới ánh đèn. Bức tranh không thay đổi. Người nhìn thay đổi.
Martin viết rằng tranh của bà nói về sự hoàn hảo như ta nhận biết nó trong trí, trong khi chính những bức tranh thì còn rất xa sự hoàn hảo, cũng như chính chúng ta. Có lẽ đó là lý do bức tranh xám này đáng nhớ. Nó không hứa hẹn gì. Nó chỉ cho thấy một người đã cố gắng rất cẩn thận, và đã để lại dấu của sự cố gắng ấy.
Four grey bands
Untitled #5 is a square canvas, each side about one metre eighty three. On a light grey ground run four horizontal bands of dark grey, evenly spaced. That is all.
The paint is opaque. Yet within the dark bands the tone is not quite even. Brushstrokes are still visible, running across the canvas. Very close up, the edge of each band is not perfectly straight. Not a flaw. It is the trace of the person who painted it.
Agnes Martin, the Canadian born American painter, made it in 1991. It came to Tate in 2013 through the American Fund for the Tate Gallery, courtesy of Milly and Arne Glimcher, Martin's close friend and longtime dealer. It appeared in her major retrospective at Tate Modern in 2015 and in the ARTIST ROOMS displays devoted to her.
A small ruler, pencil, tape
Tate describes Martin's method in some detail. She primed the canvas with acrylic gesso. She measured the divisions for each band and ruled horizontal pencil lines across the canvas with a small ruler. Masking tape kept each edge crisp. The paint was grey acrylic, undiluted.
One detail is surprising. She did not paint the bands horizontally, as they hang. She painted them vertically, so the paint would not run outside the lines, and turned the canvas ninety degrees once it was dry.
Martin had worked in oil, but from around 1966 she used acrylic almost exclusively, mostly Liquitex, the first water based acrylic sold commercially in the United States, for its matt, translucent finish.
She said each painting came to her as a complete inspiration. She saw it in her mind, then measured to bring it onto canvas as she had seen it. But she was clear that we can see perfectly and cannot make perfectly. The wavering pencil lines and small bleeds are the distance between the two.
The grey years in Galisteo
In 1977 Martin moved to Galisteo, a small village in New Mexico. There she began the grey abstract paintings, and made them, among others, until 1992. In 1993 she left for Taos. Untitled #5 is therefore among the last of her grey paintings.
It is also one of the last in the six foot square format. Martin liked that size because it matched a human body; she described it as a size you could step into. But in her eighties the large canvas became too hard to handle, and from 1993 she moved to five feet.
The large format links her to abstract expressionists such as Barnett Newman and Jackson Pollock, and to the way Mark Rothko surrounds the viewer with colour in the Houston chapel. But Martin's canvases have no explosive brushwork. She is often placed beside minimalism too, and she showed with those artists in the 1960s. Unlike them, she used no industrial materials or mechanical process. Every line passed through her hand.
Looking for a long time
Untitled #5 has nothing to decode. No image, no story, no bright colour. Someone walking past might find it empty.
But the canvas is large enough to fill most of the field of vision. Stand still before it for a while and small differences appear: one band a shade darker than another, an edge that ripples slightly, a brushstroke catching the light. The painting does not change. The viewer does.
Martin wrote that her work was about perfection as we know it in the mind, while the paintings themselves were far from perfect, as we ourselves are. Perhaps that is why this grey painting stays with us. It promises nothing. It shows only that someone tried with great care, and left the marks of that trying.
Modern Art