Essays · Photography
An-My Lê. Small Wars.
Một cuộc chiến được diễn lại, bởi người chưa từng ở đó.
A war played again, by people who were never there.
Một cuộc chiến vào cuối tuần
Từ năm 1999 đến năm 2002, An-My Lê theo chân những nhóm người Mỹ tái diễn chiến tranh Việt Nam. Họ là những người có sở thích dựng lại các trận đánh lịch sử. Vào cuối tuần, họ mặc quân phục, mang súng giả, đem theo trang bị và kéo nhau vào rừng Virginia để diễn lại những trận đánh của một cuộc chiến đã kết thúc từ nhiều thập niên trước.
Rừng Virginia không phải rừng nhiệt đới. Nhưng với một khung hình đen trắng, một góc máy thấp, một làn khói, nó có thể trông giống. Đó là điểm xuất phát của Small Wars: khoảng cách giữa cái thật và cái trông giống thật.
Loạt ảnh cho thấy những người lính trong rừng, những đội hình, những lúc chờ đợi, những cuộc cứu thương. Mọi thứ đều quen, vì người xem đã thấy chúng trong phim và ảnh báo chí. Và mọi thứ đều lệch, vì đây là Mỹ, là trò chơi, là cuối tuần.
Điều kiện để được chụp
Những người tái diễn đồng ý cho Lê chụp, với một điều kiện: bà phải tham gia. Họ giao cho bà vai một du kích Việt Cộng, có lúc là tay bắn tỉa. Một người Việt được xếp vào phía đối phương, trong một cuộc chiến về chính đất nước mình.
Trong một tấm có tên Lesson, người ta thấy bà đang dạy tiếng Việt cho một người tái diễn. Cảnh ấy vừa buồn cười vừa khó nói. Một người rời Việt Nam vì chiến tranh, giờ dạy vài câu tiếng mẹ đẻ để một người Mỹ đóng vai kẻ thù cho giống hơn.
Lê chụp bằng máy ảnh khổ lớn năm nhân bảy inch, với ống kính góc rộng. Đây là loại máy chậm, phải dựng chân, phải tính trước. Nó không hợp với hành động nhanh. Vì thế ảnh của bà thường đứng lùi lại, chụp cả khoảng rừng, và người lính chỉ là một phần nhỏ trong phong cảnh.
Người từng ở đó
An-My Lê sinh năm 1960 ở Sài Gòn. Năm 1975, gia đình bà rời Việt Nam sang Mỹ. Tuổi thơ của bà trôi qua trong chính cuộc chiến mà những người trong ảnh đang diễn lại.
Điều này làm Small Wars khác với ảnh phóng sự hay ảnh châm biếm. Bà không đứng ngoài để chế giễu những người tái diễn. Bà cũng không để họ thay mình nói về Việt Nam. Bà đứng ở giữa: vừa là người trong trò chơi, vừa là người mang ký ức thật, vừa là người cầm máy.
Từ vị trí ấy, câu hỏi của loạt ảnh không phải là họ diễn có đúng không. Câu hỏi là vì sao một cuộc chiến lại tiếp tục sống trong trí tưởng tượng của một đất nước, đủ để người ta muốn bước vào nó vào mỗi cuối tuần.
Từ Virginia tới Twentynine Palms
Năm 2008, SFMOMA tổ chức triển lãm An-My Lê: Small Wars, từ 26 tháng Một đến 4 tháng Năm, gồm 47 ảnh đen trắng khổ lớn. Cạnh Small Wars là loạt 29 Palms, chụp lính Mỹ tập trận tại căn cứ Twentynine Palms ở California trước khi sang Iraq và Afghanistan.
Hai loạt đặt cạnh nhau cho thấy một điều lạ. Một bên là dân thường diễn lại một cuộc chiến cũ. Một bên là lính thật tập cho một cuộc chiến sắp tới, trên sa mạc được dựng thành chiến trường giả. Cả hai đều là diễn tập. Cả hai đều cần một phong cảnh để đóng vai nơi khác.
Ảnh trong Small Wars nay nằm trong nhiều bộ sưu tập, trong đó có Guggenheim. Cùng thế hệ với bà, Đinh Q. Lê đan ảnh phim Hollywood với ảnh người Việt vô danh. Hai cách làm khác nhau, cùng chạm vào một chỗ: chiến tranh Việt Nam tồn tại ở Mỹ phần lớn như một hình ảnh.
A war on weekends
From 1999 to 2002, An-My Lê followed groups of Americans who reenact the Vietnam War. They are hobbyists who stage historical battles. On weekends they put on uniforms, carry replica weapons, pack gear and head into the woods of Virginia to replay battles from a war that ended decades earlier.
Virginia's woods are not a tropical jungle. But in black and white, from a low angle, with a little smoke, they can look like one. That is where Small Wars begins: the gap between the real and what looks real.
The pictures show soldiers in the woods, formations, moments of waiting, rescues. Everything is familiar, because viewers have seen it in films and press photographs. And everything is off, because this is America, a game, a weekend.
The condition for looking
The reenactors let Lê photograph them on one condition: she had to take part. They gave her the role of a Viet Cong guerrilla, at times a sniper. A Vietnamese woman was placed on the enemy side, in a war about her own country.
In a picture called Lesson, she is seen teaching Vietnamese to one of the reenactors. The scene is both funny and hard to name. Someone who left Vietnam because of the war now teaches a few words of her mother tongue so an American can play the enemy more convincingly.
Lê worked with a five by seven inch view camera and a wide angle lens. It is a slow camera, set on a tripod, planned in advance. It does not suit fast action. So her pictures often stand back, taking in the whole stretch of forest, with the soldiers only a small part of the landscape.
The one who was there
An-My Lê was born in Saigon in 1960. In 1975 her family left Vietnam for the United States. Her childhood passed inside the very war the people in her pictures are replaying.
This sets Small Wars apart from reportage or satire. She does not stand outside to mock the reenactors. Nor does she let them speak for Vietnam in her place. She stands in the middle: a player in the game, a bearer of real memory, the one holding the camera.
From there, the question is not whether they play it right. It is why a war keeps living in a nation's imagination, strongly enough that people want to walk into it every weekend.
From Virginia to Twentynine Palms
In 2008 SFMOMA held An-My Lê: Small Wars, from 26 January to 4 May, with 47 large format black and white photographs. Beside Small Wars hung 29 Palms, pictures of US soldiers training at the Twentynine Palms base in California before deploying to Iraq and Afghanistan.
Together the two series show something strange. On one side, civilians replay an old war. On the other, real soldiers rehearse a coming one, in a desert dressed as a battlefield. Both are rehearsals. Both need a landscape to play somewhere else.
Works from Small Wars are now in several collections, including the Guggenheim. In the same generation, Dinh Q. Lê wove Hollywood film stills with photographs of nameless Vietnamese. Different methods touch the same point: in America the Vietnam War lives largely as an image.
Photography