Essays · Contemporary Art
Dinh Q. Lê. From Vietnam to Hollywood.
Ký ức riêng và hình ảnh chung, đan vào nhau không gỡ ra được.
Private memory and public image, woven too tight to pull apart.
P·P·O·W Gallery · P·P·O·W Gallery
Cắt thành dải, đan lại
Photo weaving là cách làm gắn với tên tuổi Đinh Q. Lê. Ông lấy hai hoặc nhiều tấm ảnh, cắt mỗi tấm thành những dải dài, rồi đan các dải ấy vào nhau, dọc và ngang, như người ta đan chiếu. Kết quả là một tấm ảnh mới, trong đó các hình cũ vừa hiện ra vừa bị che, lấp ló qua từng ô.
Nhìn gần, người xem thấy một mắt người, một phần chiếc trực thăng, một mảng rừng. Lùi xa, các hình chồng lên nhau thành một bề mặt rung động, không hình nào chiếm trọn. Ảnh đan buộc người xem phải di chuyển, phải đổi khoảng cách, mới ghép lại được cái mình đang nhìn.
Lê học kỹ thuật đan từ người cô khi còn nhỏ ở Hà Tiên, thị trấn sát biên giới Campuchia. Đó là nghề đan chiếu cói truyền thống. Ông đem nó sang giấy ảnh.
Hollywood và những người không tên
Trong loạt From Vietnam to Hollywood, Lê đan khung hình từ những bộ phim Hollywood nổi tiếng về chiến tranh Việt Nam, như Apocalypse Now và Platoon, với ảnh tìm được của những người Việt vô danh thời đó và ảnh báo chí thời chiến. Trong tấm Immolation in Color năm 2002, trục ngang của tấm đan xếp các hình từ những phim lớn ấy.
Ba loại hình ảnh này chưa bao giờ nằm chung một chỗ. Ảnh báo chí ghi lại sự kiện. Phim Hollywood dựng lại chiến tranh cho khán giả Mỹ. Ảnh gia đình của người Việt thì nằm trong album, trong hộp, rồi có tấm lạc khỏi người chủ, thành ảnh không tên. Lê đặt chúng lên cùng một mặt phẳng, cắt nhỏ ra và đan lại, để không loại nào đứng riêng được.
Chính Lê từng nói rằng khi lớn lên ở Mỹ, ký ức riêng của ông về chiến tranh, ký ức chung của công chúng và ký ức hư cấu của Hollywood đã trộn vào nhau, và hình ảnh từ phim lấn át. Loạt ảnh đan là cách ông gỡ và đan lại mớ ấy bằng tay.
Venice, rồi New York
Những tấm ảnh đan của loạt này có mặt tại Venice Biennale lần thứ 50 năm 2003, trong triển lãm Delays and Revolutions. Mùa xuân năm sau, từ 18 tháng Ba đến 17 tháng Tư năm 2004, gallery P·P·O·W ở New York trưng bày From Vietnam to Hollywood, gồm các tấm đã qua Venice và một số tấm mới làm.
Trong triển lãm ở New York còn có một sắp đặt trên tường, ghép ảnh tư liệu chiến tranh, ảnh chân dung trang trọng kiểu Việt, ảnh Việt Nam đương thời và cả giấy ảnh chưa phơi sáng. Những tờ giấy trắng ấy đứng cạnh các hình đã có, như chỗ dành cho những gì chưa được ghi lại.
Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York và Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco đều đã đưa tác phẩm của Lê vào bộ sưu tập.
Một người đứng giữa hai bờ
Đinh Q. Lê sinh năm 1968 ở Hà Tiên. Sau khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia năm 1978, gia đình ông rời đi và cuối cùng định cư ở Los Angeles. Ông học mỹ thuật ở Đại học California, Santa Barbara, rồi học thạc sĩ ở School of Visual Arts, New York. Về sau ông sống và làm việc giữa Việt Nam và Los Angeles. Ông mất năm 2024.
Vị trí ấy giải thích nhiều điều về ảnh đan. Ông lớn lên với chiến tranh qua con mắt người Mỹ, trên màn ảnh, trong khi nguồn gốc của ông nằm ở phía bên kia những khung hình ấy. Tấm đan là nơi hai phía buộc phải chạm nhau.
Cùng thế hệ với ông, nhiếp ảnh gia An-My Lê cũng đi vào khoảng cách giữa chiến tranh thật và hình ảnh về chiến tranh, bằng cách chụp những người Mỹ tái diễn trận đánh trong rừng. Hai người làm khác nhau, nhưng cùng hỏi: chiến tranh Việt Nam mà ta nhớ, rốt cuộc là của ai?
Cut into strips, woven back
Photo weaving is the method tied to Dinh Q. Lê's name. He takes two or more photographs, cuts each into long strips, then weaves the strips together, warp and weft, the way a mat is woven. The result is a new image in which the old ones both appear and hide, glimpsed square by square.
Up close, a viewer sees an eye, part of a helicopter, a patch of jungle. Stepping back, the images overlap into a vibrating surface where none takes over. A weaving makes the viewer move and change distance to piece together what they are seeing.
Lê learned weaving from his aunt as a child in Hà Tiên, a town on the Cambodian border. It was the traditional craft of sedge mats. He carried it over to photographic paper.
Hollywood and the nameless
In From Vietnam to Hollywood, Lê wove stills from well known Hollywood films about the Vietnam War, such as Apocalypse Now and Platoon, with found photographs of unidentified Vietnamese people from that time and wartime press images. In Immolation in Color, from 2002, the horizontal axis of the weave lines up images from those big films.
These three kinds of image had never shared a place. Press photographs recorded events. Hollywood rebuilt the war for American audiences. Vietnamese family photographs sat in albums and boxes, and some drifted away from their owners, becoming nameless. Lê laid them on one plane, cut them up and wove them so none could stand apart.
Lê said that growing up in America, his personal memory of the war, public memory and Hollywood's fictional memory had merged, and the film images took over. The weavings are his way of untangling that knot and tying it again by hand.
Venice, then New York
Weavings from the series were shown at the 50th Venice Biennale in 2003, in Delays and Revolutions. The following spring, from 18 March to 17 April 2004, P·P·O·W gallery in New York showed From Vietnam to Hollywood, including works from Venice and newly finished pieces.
The New York show also had a wall installation combining war documentary photographs, formal Vietnamese portraits, images of contemporary Vietnam and unexposed photographic paper. Those blank sheets stood beside the finished images, like room left for what has not been recorded.
The Museum of Modern Art in New York and the San Francisco Museum of Modern Art have both acquired his work.
A man between two shores
Dinh Q. Lê was born in 1968 in Hà Tiên. After Vietnam invaded Cambodia in 1978, his family left and eventually settled in Los Angeles. He studied art at the University of California, Santa Barbara, then took an MFA at the School of Visual Arts in New York. Later he lived and worked between Vietnam and Los Angeles. He died in 2024.
That position explains much about the weavings. He grew up with the war as seen by Americans, on screen, while his own origins lay on the other side of those frames. The weave is where both sides are forced to touch.
In the same generation, the photographer An-My Lê also entered the gap between real war and its images, photographing Americans who reenact battles in the woods. They work differently, but ask the same thing: whose Vietnam War is it that we remember?
Contemporary Art