Essays · Olfactory Art
Anicka Yi. Life Is Cheap.
Trước khi nhìn thấy một người, ta đã ngửi thấy họ.
Before we see someone, we have already smelled them.
Solomon R. Guggenheim Museum · Solomon R. Guggenheim Museum
Một giải thưởng, một lối vào
Anicka Yi nhận giải Hugo Boss năm 2016, giải thưởng hai năm một lần do Solomon R. Guggenheim Museum ở New York trao. Triển lãm của người đoạt giải, The Hugo Boss Prize 2016: Anicka Yi, Life Is Cheap, mở tại Guggenheim từ ngày 21 tháng 4 đến ngày 5 tháng 7 năm 2017.
Người xem không bước thẳng vào phòng trưng bày. Họ đi qua một lối vào mà Yi dựng như một chuồng giữ, loại không gian người ta dùng để tạm giữ, kiểm tra, phân loại trước khi cho đi tiếp. Trong đó, những bình kim loại phun ra một mùi do nghệ sĩ nghĩ ra.
Mùi ấy có tên Immigrant Caucus. Yi làm việc với một nhóm nhà khoa học ở Đại học Columbia để tạo ra nó từ những hợp chất hoá học lấy từ mồ hôi của phụ nữ Mỹ gốc Á và từ dấu tiết của kiến thợ mộc.
Chưa thấy tác phẩm nào, người xem đã mang mùi ấy trên quần áo, trên tóc. Họ vào phòng như những người vừa được đánh dấu.
Một đàn kiến trong gương
Ở cuối phòng trưng bày là một diorama thứ hai. Bên trong có một đàn kiến sống. Chúng đi lại trong một mạng lưới đường đi, và mạng lưới ấy phản chiếu vô tận qua những mặt gương. Nhìn từ ngoài, nó giống một cỗ máy xử lý dữ liệu khổng lồ, mỗi con kiến là một tín hiệu chạy qua mạch.
Đàn kiến cũng sống trong cùng mùi Immigrant Caucus đã phủ lối vào. Theo Guggenheim, điều này mở ra khả năng về một trạng thái tinh thần chung giữa kiến và người: hai loài, hai hệ thần kinh khác nhau, cùng ở trong một tín hiệu hoá học.
Kiến là loài sống bằng mùi. Chúng tìm đường, nhận ra đồng loại, báo động nhau bằng dấu vết hoá học. Một con kiến lạc khỏi mùi của tổ sẽ bị xem như kẻ lạ. Đặt đàn kiến cạnh mùi mồ hôi người, Yi mượn thế giới của kiến để nói về thế giới của người.
Phần còn lại của triển lãm dùng vi khuẩn, một vật liệu quen thuộc của Yi từ nhiều năm trước. Vi khuẩn không có biên giới. Chúng đi theo người, theo đồ vật, theo không khí.
Chủng tộc, di cư, và nỗi sợ lây nhiễm
Life Is Cheap đặt mùi vào giữa những câu hỏi nặng nề: chủng tộc, di cư, và nỗi sợ lây nhiễm. Ba điều này gắn với nhau lâu hơn ta nghĩ. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, người nhập cư bị mô tả bằng mùi. Mùi thức ăn của họ, mùi cơ thể của họ, mùi khu phố họ ở. Mùi trở thành một cách để đánh dấu ai thuộc về, ai không.
Yi đảo ngược cơ chế ấy. Bà lấy mùi của một nhóm người thường bị nhìn như người ngoài, rồi phủ nó lên tất cả những ai bước vào bảo tàng. Không còn người ngửi và người bị ngửi. Mọi người đều mang cùng một mùi khi đi qua cửa.
Chữ caucus trong tên mùi có nghĩa là một cuộc họp kín, một nhóm cùng lợi ích. Immigrant Caucus vì thế gợi một tập thể: những người nhập cư có tiếng nói chung. Mà tiếng nói ấy ở đây không phải lời. Nó là mùi.
Hai năm trước, trong You Can Call Me F, Yi đã nuôi vi khuẩn từ một trăm người phụ nữ để nói về nỗi sợ mạng lưới phụ nữ. Life Is Cheap đi tiếp con đường ấy, với một câu hỏi rộng hơn: một cơ thể lạ được đón nhận hay bị cách ly, và mũi của ta quyết định điều đó nhanh tới mức nào?
Điều đáng nhớ ở triển lãm là nó không để người xem đứng ngoài. Bạn không thể xem Life Is Cheap như xem một bức tranh treo tường. Bạn phải thở nó.
A prize and an entrance
Anicka Yi won the Hugo Boss Prize in 2016, the biennial award given by the Solomon R. Guggenheim Museum in New York. The winner's exhibition, The Hugo Boss Prize 2016: Anicka Yi, Life Is Cheap, ran at the Guggenheim from 21 April to 5 July 2017.
Visitors did not walk straight into the gallery. They first passed through an entry Yi built as a holding pen, the kind of space used to detain, inspect and sort people before letting them through. Inside, metal canisters released a scent conceived by the artist.
The scent is called Immigrant Caucus. Yi worked with a team of scientists at Columbia University to derive it from chemical compounds taken from the sweat of Asian American women and from the emissions of carpenter ants.
Before seeing any work, visitors already carried that smell on their clothes and hair. They entered the room like people who had just been marked.
An ant colony in the mirrors
At the far end of the gallery stood a second diorama with a living ant colony. The ants moved through a network of pathways reflected endlessly across mirrored surfaces. From outside it resembled a vast data processing unit, each ant a signal running through a circuit.
The colony lived in the same Immigrant Caucus that filled the entrance. According to the Guggenheim, this opened the possibility of a shared psychic state between ant and human: two species, two nervous systems, sharing one chemical signal.
Ants live by smell. They find their way, recognise their own, and warn each other through chemical traces. An ant that loses the smell of its nest is treated as a stranger. Placing ants beside human sweat, Yi borrows their world to speak about ours.
Elsewhere in the show she used bacteria, a material she had worked with for years. Bacteria have no borders. They travel with people, with objects, with the air.
Race, migration and the fear of contagion
Life Is Cheap places smell inside heavy questions: race, migration and the fear of contagion. The three have been tied together for a long time. In many periods, immigrants have been described through smell: their food, their bodies, their neighbourhoods. Smell became a way to mark who belongs and who does not.
Yi reverses that mechanism. She takes the smell of a group often seen as outsiders and lays it over everyone who enters the museum. There is no longer the one who smells and the one who is smelled. Everyone carries the same scent through the door.
A caucus is a closed meeting, a group with shared interests. Immigrant Caucus suggests a collective with a common voice, and here that voice is not words. It is smell.
Two years earlier, in You Can Call Me F, Yi grew bacteria from a hundred women to speak about the fear of women's networks. Life Is Cheap continues that path with a wider question: is a strange body welcomed or quarantined, and how quickly does our nose decide? You cannot look at this show like a painting on a wall. You have to breathe it.
Olfactory Art