Essays · Olfactory Art
Chypre de Coty. Một hòn đảo trong chai.
Người ta quên hòn đảo. Người ta nhớ rêu.
The island is forgotten. The moss is remembered.
Coty, 1917
Năm 1917, châu Âu đang ở giữa Thế chiến thứ nhất. Ở Paris, François Coty phát hành một chai tên là Chypre. Coty khi ấy đã là một nhà nước hoa lớn, được biết đến vì đưa nước hoa tới nhiều người hơn, và vì làm việc với những người làm chai giỏi nhất thời đó, trong đó có René Lalique.
Chữ Chypre không mới. Từ lâu trước đó, nó đã gắn với nhiều chế phẩm thơm ở châu Âu, như một loại bột thơm dựa trên rêu sồi. Trong thế kỷ mười chín, vài nhà nước hoa đã bán sản phẩm tên Chypre. Nhưng các chế phẩm ấy không có công thức chung.
Chai của Coty thì khác. Nó thành công lớn về thương mại, và cấu trúc của nó đủ rõ để người khác nhận ra và làm theo. Sau năm 1917, chữ Chypre không còn chỉ một món lẻ. Nó chỉ một cách dựng mùi.
Từ một cái tên có sẵn, Coty làm ra một mốc. Không phải bằng cách phát minh chữ, mà bằng cách cho chữ một hình dạng cố định.
Bergamot, rêu sồi, labdanum
Cấu trúc của Chypre được ghi nhận như sau: cam bergamot ở trên, hoa hồng và hoa nhài ở giữa, rêu sồi, labdanum và hoắc hương ở dưới. Phần hoa thường kín đáo. Thứ nổi lên là hai đầu: vị chua sáng của bergamot và nền ẩm, đắng, hơi khói của rêu.
Rêu sồi thực ra không phải rêu. Nó là một loài địa y, Evernia prunastri, mọc bám trên thân cây sồi, thu hái chủ yếu ở vùng Balkan và Maroc. Mùi của nó gợi đất sau mưa, mực, vỏ cây ẩm.
Labdanum là nhựa lấy từ cây cistus, một bụi cây vùng Địa Trung Hải. Nó cho mùi ấm, hơi da thuộc, hơi mật. Hoắc hương cho mùi đất khô và gỗ.
Đặt cạnh nhau, những thứ ấy tạo ra một cảm giác rất riêng: sáng và tối cùng lúc, tươi và cũ cùng lúc. Đó là dấu hiệu nhận ra một Chypre, dù chai ấy của nhà nào.
Síp: một hòn đảo thành tên một họ
Chypre là tên tiếng Pháp của đảo Síp, một hòn đảo ở phía đông Địa Trung Hải. Cái tên gợi một vùng đất ấm, nhiều đá, nhiều cây bụi thơm. Nhưng mùi của Coty không phải là bản ghi của hòn đảo. Rêu sồi của nó đến từ những khu rừng khác.
Sau thành công của Coty, các nhà khác làm biến thể trên cùng bộ khung. Năm 1919, Jacques Guerlain làm Mitsouko, thêm một mùi đào. Về sau có thêm những Chypre có aldehyde, có da thuộc, có mùi xanh của nhựa galbanum.
Trong bảng phân loại của Hiệp hội các nhà làm mùi Pháp, SFP, Chypre là họ D, với bảy nhánh. Một chai, mang tên một hòn đảo, trở thành tên của cả một họ.
Đó là một hành trình lạ của chữ. Tên một nơi chốn thành tên một vật. Rồi tên một vật thành tên một loại. Mỗi bước, hòn đảo lùi xa hơn một chút.
Rêu sồi hôm nay: quy định và thay đổi
Rêu sồi chứa atranol và chloroatranol, hai chất có thể gây kích ứng da mạnh. Quy chế (EU) 2017/1410 của Liên minh châu Âu cấm hai chất này trong mỹ phẩm. Từ ngày 23 tháng 8 năm 2019, sản phẩm mới chứa chúng không được đưa ra thị trường EU. Từ ngày 23 tháng 8 năm 2021, sản phẩm cũ cũng phải rút.
Tiêu chuẩn IFRA yêu cầu chiết xuất rêu sồi có mỗi chất dưới 100 ppm. Vì vậy rêu sồi dùng hôm nay là loại đã xử lý. Mùi của nó nhẹ hơn, ít sắc thái mực hơn rêu của năm 1917.
Chypre của Coty nguyên bản hôm nay không còn trên kệ. Những Chypre mới dựa nhiều hơn vào hoắc hương và các phân tử gỗ. Cái khung vẫn còn, nhưng vật liệu bên trong đã đổi.
Có lẽ đó là điều cuối cùng Chypre dạy: một cấu trúc sống lâu hơn nguyên liệu dựng nên nó. Hòn đảo đã lùi xa. Giờ đến lượt rêu.
Coty, 1917
In 1917 Europe was in the middle of the First World War. In Paris, François Coty released a bottle called Chypre. Coty was by then a major perfume house, known for bringing perfume to more people and for working with the best bottle makers of the day, among them René Lalique.
The word Chypre was not new. Long before, it had been attached to various scented preparations in Europe, such as a perfumed powder based on oakmoss. In the nineteenth century several houses sold products called Chypre. They shared no common formula.
Coty's bottle was different. It was a large commercial success, and its structure was clear enough for others to recognise and follow. After 1917 the word Chypre no longer meant a single item. It meant a way of building a scent.
From an existing name, Coty made a landmark. Not by inventing the word, but by giving it a fixed shape.
Bergamot, oakmoss, labdanum
Chypre's structure is recorded as bergamot above, rose and jasmine in the middle, oakmoss, labdanum and patchouli below. The flowers are discreet. What stands out are the two ends: the sour brightness of bergamot and the damp, bitter, slightly smoky ground of moss.
Oakmoss is not a moss. It is a lichen, Evernia prunastri, growing on oak bark and gathered mainly in the Balkans and Morocco. Its smell recalls earth after rain, ink, wet bark.
Labdanum is a resin from cistus, a Mediterranean shrub. It is warm, a little leathery, a little like honey. Patchouli brings dry earth and wood.
Together they make a very particular impression: light and dark at once, fresh and old at once. That is how a Chypre is recognised, whichever house made it.
Cyprus: an island becomes a family
Chypre is the French name for Cyprus, an island in the eastern Mediterranean. The name suggests a warm, stony land thick with aromatic shrubs. But Coty's scent is not a record of the island. Its oakmoss came from other forests.
After Coty's success other houses built variations on the same frame. In 1919 Jacques Guerlain made Mitsouko, adding a peach note. Later came Chypres with aldehydes, with leather, with the green bite of galbanum resin.
In the classification of the Société Française des Parfumeurs, Chypre is family D, with seven branches. One bottle, named after an island, became the name of a whole family.
It is a strange journey for a word. The name of a place becomes the name of an object. Then the name of an object becomes the name of a kind. At each step the island moves a little further away.
Oakmoss today: rules and change
Oakmoss contains atranol and chloroatranol, two substances that can strongly irritate skin. European Union Regulation 2017/1410 bans them in cosmetics. From 23 August 2019 new products containing them could not be placed on the EU market. From 23 August 2021 existing products had to be withdrawn as well.
The IFRA standard requires oakmoss extracts to hold less than 100 ppm of each. The oakmoss used today is therefore a treated grade. It is lighter, with less of the inky quality of the moss of 1917.
Coty's original Chypre is no longer on the shelf. New Chypres lean more on patchouli and woody molecules. The frame remains, but the materials inside have changed.
Perhaps that is Chypre's last lesson: a structure outlives the materials that built it. The island has already receded. Now it is the moss's turn.
Olfactory Art