Essays · Olfactory Art
N°5. Một con số thay cho bông hoa.
Không tên hoa. Chỉ một con số.
No flower's name. Only a number.
1921: một con số làm tên
Năm 1921, Ernest Beaux, một người làm mùi từng làm việc ở Nga và khi ấy sống ở Pháp, trình cho Gabrielle Chanel hai loạt mẫu thử. Một loạt đánh số từ 1 đến 5, một loạt từ 20 đến 24. Theo tạp chí Nez, Chanel chọn mẫu số 5. Con số ấy trở thành tên.
Trước đó, tên nước hoa thường là một câu chuyện: tên hoa, tên người, tên một nơi, một cảm xúc. Một con số không kể chuyện gì. Nó chỉ ghi lại một vị trí trong một dãy.
Có thể con số được giữ vì lý do rất đơn giản. Nhưng tác dụng của nó thì lớn: người ngửi không được bảo trước mình sắp ngửi thấy gì. Họ phải tự ngửi.
Trong lịch sử nước hoa, đó là một bước lùi khỏi lời kể. Và cũng là một bước tới gần hơn với chính cái mùi.
Aldehyde: một mùi không có trong vườn
N°5 không phải chai đầu tiên dùng aldehyde. Nhưng theo Nez, Beaux dùng một tổ hợp aldehyde C11, C11 không no và C12 với liều khoảng một phần trăm, cao hơn nhiều so với các chai trước. Aldehyde chất lượng cao cho Beaux đến từ nhà máy Givaudan ở Lyon, sản xuất từ năm 1920.
Aldehyde béo ở nồng độ cao có mùi gắt. Khi pha loãng, chúng cho cảm giác khô, sáp, sạch, như xà phòng hay vải phơi nắng. Chúng không giống bất kỳ bông hoa nào.
Nez cũng ghi rằng Beaux muốn giữ cảm giác tươi lạnh của những vùng nước phương Bắc dưới mặt trời lúc nửa đêm. Nếu đúng vậy, thì hình ảnh ban đầu của N°5 không phải là một khu vườn. Nó là một phong cảnh lạnh.
Dưới lớp aldehyde là một bó hoa lớn, hoa nhài, hoa hồng, ngọc lan tây, trên nền gỗ và xạ hương. Nhưng bó hoa không được vẽ rõ. Nó bị phủ một làn sáng, như một bức ảnh chụp dư sáng. N°5 trở thành chai mốc của nhánh Hoa aldehyde.
Mùi trừu tượng cùng thời với hội hoạ trừu tượng
Đầu thế kỷ hai mươi, hội hoạ châu Âu đang bỏ dần hình. Năm 1915, Kazimir Malevich trưng bày Hình vuông đen ở Petrograd. Piet Mondrian đi dần tới những ô màu và đường thẳng. Tranh không còn phải giống một vật để đáng nhìn.
N°5 ra đời trong cùng không khí ấy. Người ta hay gọi nó là một mùi trừu tượng: một mùi hoa không giống bông hoa nào, một bó hoa không có hình. Nó làm với hoa điều mà hội hoạ làm với cảnh vật.
Cái tên và cái chai đi cùng một hướng. Con số thay cho tên hoa. Nhãn trắng, chữ đen, không hình vẽ. Mọi thứ đều bớt đi, cho tới khi chỉ còn cấu trúc.
Đó không phải một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Những năm 1920 là thời người ta tin rằng bỏ bớt cũng là một cách làm ra thứ mới.
Khi một vật trở thành biểu tượng
Năm 2012, Museum of Arts and Design ở New York đưa Chanel N° 5 của Ernest Beaux vào triển lãm The Art of Scent, cạnh Jicky của năm 1889. Mùi được đặt trong bảo tàng với tên người làm và năm sáng tác, như một tác phẩm.
Cái chai thì được nhìn và chụp nhiều đến mức trở thành một hình quen. Năm 1968, Irving Penn chụp ba sản phẩm của Chanel trong một bức ảnh chỉ mang tên số lượng, tên hãng và thành phố. Tấm ảnh ấy, như chính cái chai, cũng chọn cách gọi tên khô và ngắn.
Khi một vật đi qua đủ nhiều năm, nó thôi là chính nó. Nó thành dấu hiệu cho một thời. Người ta thấy hình cái chai, hay chỉ nghe con số, là nghĩ tới cả một thế kỷ.
Năm 2021, N°5 tròn một trăm năm. Con số vẫn là con số. Nhưng giờ nó mang theo một trăm năm ký ức của những người đã ngửi.
1921: a number as a name
In 1921 Ernest Beaux, a perfumer who had worked in Russia and was then living in France, presented Gabrielle Chanel with two series of samples. One was numbered 1 to 5, the other 20 to 24. According to Nez magazine, Chanel chose sample number 5. The number became the name.
Until then, perfume names usually told a story: a flower, a person, a place, a feeling. A number tells no story. It only records a position in a row.
Perhaps the number was kept for a very simple reason. Its effect was large: the person smelling is not told in advance what they will smell. They have to smell for themselves.
In the history of perfume it was a step back from storytelling. And a step closer to the smell itself.
Aldehydes: a smell no garden has
N°5 was not the first perfume with aldehydes. But according to Nez, Beaux used a blend of C11, unsaturated C11 and C12 aldehydes at about one percent, far more than earlier bottles. The high quality aldehydes came from the Givaudan plant in Lyon, which had produced them since 1920.
Fatty aldehydes smell harsh when concentrated. Diluted, they feel dry, waxy and clean, like soap or cloth dried in the sun. They resemble no flower.
Nez also records that Beaux wanted to hold the cold freshness of northern waters under the midnight sun. If so, the first image behind N°5 was not a garden. It was a cold landscape.
Beneath the aldehydes is a large bouquet, jasmine, rose, ylang ylang, over woods and musk. But the bouquet is not drawn clearly. It is veiled in light, like an overexposed photograph. N°5 became the landmark of the floral aldehydic branch.
An abstract smell in the age of abstract painting
In the early twentieth century European painting was letting go of the figure. In 1915 Kazimir Malevich showed his Black Square in Petrograd. Piet Mondrian moved step by step towards blocks of colour and straight lines. A painting no longer had to resemble something to be worth looking at.
N°5 was born in that climate. It is often called an abstract scent: a floral smell that resembles no flower, a bouquet with no outline. It does to flowers what painting was doing to landscape.
The name and the bottle point the same way. A number instead of a flower's name. A white label, black letters, no picture. Everything is reduced until only structure is left.
It is not pure coincidence. The 1920s were a time when people believed that taking away was also a way of making something new.
When an object becomes a sign
In 2012 the Museum of Arts and Design in New York included Ernest Beaux's Chanel N° 5 in The Art of Scent, alongside Jicky of 1889. The smell was placed in a museum with its maker's name and year, like a work of art.
The bottle has been looked at and photographed so often that it has become a familiar shape. In 1968 Irving Penn photographed three Chanel products in a picture titled only with a count, a brand and a city. That photograph, like the bottle, chose a dry, short way of naming.
When an object passes through enough years, it stops being only itself. It becomes a sign for an era. People see the outline of the bottle, or just hear the number, and think of a whole century.
In 2021 N°5 turned one hundred. The number is still a number. But it now carries a hundred years of memory from everyone who has smelled it.
Olfactory Art