Essays · Photography
Claudia Andujar. The Yanomami.
Có những thứ chỉ hiện ra khi đường viền mờ đi.
Some things only appear when the edges blur.
Courtesy the artist and Galeria Vermelho, São Paulo · Aperture
Một người sống sót đến Amazon
Claudia Andujar sinh ở Neuchâtel, Thuỵ Sĩ, và lớn lên ở Oradea, vùng Transylvania. Cha bà là người Do Thái gốc Hungary. Năm 1944, ông bị trục xuất và chết trong trại tập trung. Mẹ bà, người Thuỵ Sĩ, đưa con chạy về Thuỵ Sĩ. Năm 1947, Andujar đến New York như một người tị nạn. Năm 1955, bà chuyển tới São Paulo.
Ở Brazil, bà từ bỏ hội hoạ và tự học nhiếp ảnh. Từ năm 1966 đến 1976, bà làm việc cho tạp chí Realidade, chụp những cộng đồng ở bên lề xã hội Brazil. Ảnh của bà cũng xuất hiện trên Life và trên tạp chí Aperture.
Năm 1971, Realidade làm một số đặc biệt về Amazon. Trong chuyến đi đó, Andujar gặp người Yanomami lần đầu. Cuộc gặp ấy định hướng phần còn lại của đời bà.
Khó mà không đặt hai phần đời ấy cạnh nhau. Một người mất cha vì một chính sách muốn xoá sổ cả một dân tộc, về sau lại dành cả đời đứng cạnh một dân tộc khác đang bị đe doạ. Andujar không biến điều này thành khẩu hiệu. Nhưng nó giải thích vì sao bà không bao giờ chỉ là người chụp ảnh đi ngang qua.
Chụp thứ không nhìn thấy
Sau chuyến đi đầu, Andujar quay lại nhiều lần và ở lại lâu, với sự hỗ trợ của hai học bổng Guggenheim. Bà chụp đời sống hằng ngày trong những ngôi nhà chung lớn giữa rừng, trẻ em, người già, những buổi tụ họp. Nhưng dần dần, bà nhận ra một giới hạn: máy ảnh chỉ thấy bề ngoài, còn phần quan trọng nhất trong thế giới của người Yanomami lại nằm ở những gì mắt thường không thấy.
Người Yanomami sống giữa một thế giới đầy linh hồn. Các thầy cúng bước vào trạng thái xuất thần để gặp và trò chuyện với chúng. Andujar muốn ảnh của mình chạm được tới đó.
Bà thử đủ cách. Bôi vaseline lên ống kính để hình nhoè đi. Dùng đèn flash và đèn dầu để ánh sáng loang thành vệt. Dùng phim hồng ngoại để màu sắc lệch khỏi thực tế. Phơi sáng lâu, phơi sáng nhiều lần chồng lên nhau, để một người đang múa để lại nhiều bóng.
Kết quả là những tấm ảnh mà ranh giới giữa người và khói, giữa cơ thể và ánh sáng, gần như tan biến. Không ai nhìn chúng mà hiểu được hết. Nhưng chúng gợi được cảm giác rằng trong khung hình còn có thứ gì khác ngoài những gì ta thấy.
Phần lớn những thử nghiệm này dùng phim màu, trong khi nhiếp ảnh tư liệu thời đó chủ yếu vẫn là đen trắng. Màu đỏ của lửa, màu xanh lệch của phim hồng ngoại, trở thành một phần của ngôn ngữ riêng.
Ảnh như một cách đứng về một phía
Từ năm 1974, chính phủ Brazil làm con đường Perimetral Norte cắt qua vùng đất của người Yanomami. Con đường mang theo người lạ, và cùng với họ là những dịch bệnh mà cộng đồng này chưa từng tiếp xúc. Andujar chứng kiến điều đó từ bên trong.
Năm 1977, chính quyền buộc bà rời khỏi vùng đất Yanomami. Bà không dừng lại. Từ cuối thập niên 1970, bà cùng những người khác vận động để vùng đất của người Yanomami được công nhận và bảo vệ. Năm 1992, lãnh thổ ấy được chính thức phân định. Nhiếp ảnh, với bà, từ đó không chỉ là nghệ thuật mà còn là một hành động chính trị.
Ngày nay, ảnh của bà có một khu trưng bày cố định tại Inhotim, ở bang Minas Gerais, mở từ năm 2014. Năm 2015, Instituto Moreira Salles ở Rio de Janeiro tổ chức một triển lãm lớn do Thyago Nogueira phụ trách.
Cũng như Cecilia Vicuña với Brain Forest Quipu, Andujar đặt câu hỏi về rừng không phải như một phong cảnh, mà như nơi có người sống, có ký ức, có tiếng nói. Ảnh của bà nhắc rằng thứ bị đe doạ không chỉ là cây.
A survivor reaches the Amazon
Claudia Andujar was born in Neuchâtel, Switzerland, and grew up in Oradea, in Transylvania. Her father was a Hungarian Jew. In 1944 he was deported and died in a concentration camp. Her Swiss mother fled with her to Switzerland. In 1947 Andujar reached New York as a refugee. In 1955 she moved to São Paulo.
In Brazil she gave up painting and taught herself photography. From 1966 to 1976 she worked for the magazine Realidade, photographing communities on the margins of Brazilian society. Her pictures also appeared in Life and in Aperture.
In 1971 Realidade produced a special issue on the Amazon. On that trip Andujar met the Yanomami for the first time. The meeting shaped the rest of her life.
It is hard not to set these two parts of her life side by side. Someone who lost her father to a policy meant to erase a people later spent her life standing beside another people under threat. Andujar never made this a slogan. But it explains why she was never a photographer merely passing through.
Photographing what cannot be seen
After the first trip Andujar went back many times and stayed for long periods, supported by two Guggenheim fellowships. She photographed daily life in the large communal houses in the forest, children, elders, gatherings. Gradually she saw a limit: the camera sees only surfaces, while what matters most in the Yanomami world lies in what the eye cannot see.
The Yanomami live among spirits. Shamans enter trance to meet and speak with them. Andujar wanted her pictures to reach that far.
She tried everything. Vaseline on the lens to soften the image. Flash and oil lamps so light would smear into streaks. Infrared film so colour would drift from reality. Long exposures, multiple exposures, so a dancer would leave several shadows.
The result is pictures in which the line between person and smoke, body and light, almost dissolves. No one looking at them understands everything. But they carry the sense that something else is in the frame besides what we see.
Much of this work was in colour, at a time when documentary photography was still largely black and white. The red of fire and the shifted hues of infrared became part of her own language.
Photography as taking a side
From 1974 the Brazilian government cut the Perimetral Norte highway through Yanomami land. The road brought outsiders, and with them diseases the community had never met. Andujar saw this from the inside.
In 1977 the authorities forced her to leave Yanomami territory. She did not stop. From the late 1970s she campaigned with others for Yanomami land to be recognised and protected. In 1992 the territory was officially demarcated. From then on, photography for her was not only art but a political act.
Today her work has a permanent pavilion at Inhotim, in Minas Gerais, opened in 2014. In 2015 the Instituto Moreira Salles in Rio de Janeiro mounted a major exhibition organised by Thyago Nogueira.
Like Cecilia Vicuña in Brain Forest Quipu, Andujar treats the forest not as scenery but as a place with people, memory and a voice. Her pictures remind us that what is under threat is not only the trees.
Photography