Essays · Olfactory Art
Jannis Kounellis. Untitled (12 Horses).
Tác phẩm thở, ăn, và có mùi.
The work breathes, eats, and smells.
Jannis Kounellis, senza titolo, L'Attico, Roma 1969. Foto Claudio Abate · MACRO, Museo d'Arte Contemporanea di Roma
Một gara ở via Beccaria
Ngày 14 tháng 1 năm 1969, gallery L'Attico ở Rome mở cửa không gian mới. Người điều hành gallery, Fabio Sargentini, vừa chuyển về một gara cũ ở số 22 via Beccaria. Người đầu tiên triển lãm ở đó là Jannis Kounellis.
Kounellis không treo gì lên tường. Ông đưa vào gara mười hai con ngựa sống và buộc chúng dọc theo các bức tường. Chúng đứng thành hàng, như những chiếc xe đỗ trong một bãi giữ xe. Tác phẩm không có tên. Về sau nó được gọi là Untitled (12 Horses), hay trong tiếng Ý, Dodici cavalli vivi, mười hai con ngựa sống.
Không có khung. Không có bệ. Không có nhãn. Chỉ có những con vật đang thở, đang đổi chân, đang ăn, và sàn gara dần phủ cỏ khô và phân.
Nhiếp ảnh gia Claudio Abate chụp lại căn phòng. Những bức ảnh đen trắng của ông là thứ phần lớn chúng ta biết về tác phẩm hôm nay. Nhưng ảnh chỉ giữ được hình. Thứ mà người đến L'Attico năm ấy nhớ nhất lại không nằm trong khung hình nào.
Mùi của một con vật lớn
Theo MACRO, bảo tàng nghệ thuật đương đại của Rome, nhiều người thời đó coi tác phẩm là một hành động khiêu khích, một cử chỉ Dada, một sản phẩm của thói trí thức làm dáng. Họ thấy nó ghê và khó chịu vì mùi, vì sự hiện diện choán chỗ của những con vật, và vì nguy cơ bị ngựa đá.
Ba lý do ấy đều thuộc về cơ thể. Không ai phàn nàn rằng tác phẩm khó hiểu. Họ phàn nàn vì nó quá thật. Một con ngựa to lớn, nóng, có thể di chuyển bất cứ lúc nào. Mùi của nó lấp đầy căn phòng, bám vào áo, không thể phớt lờ như người ta phớt lờ một bức tranh treo tường.
Nhà phê bình Claudio Cintoli, trong bài viết của mình, cho rằng tác phẩm nói về một điều rất đơn giản: sự giải phóng. Giải phóng khỏi tranh, khỏi khung, khỏi ý nghĩ rằng nghệ thuật phải đứng yên và sạch sẽ.
Mùi là phần giải phóng ấy rõ nhất. Một bức tượng ngựa bằng đồng không có mùi. Mười hai con ngựa thật thì có. Kounellis không vẽ lại sự sống. Ông mời nó vào phòng, cùng với tất cả những gì nó mang theo.
Arte Povera và vật liệu sống
Kounellis sinh ở Hy Lạp năm 1936 và chuyển đến Rome năm 1956. Ông là một trong những gương mặt chính của Arte Povera, nhóm nghệ sĩ Ý cuối thập niên 1960 dùng những vật liệu nghèo, thô, đời thường: đất, than, len, lửa, cây, và ở đây là động vật sống.
Cùng giai đoạn ấy, ông cũng đưa len thô và lửa vào tác phẩm. Trong một tác phẩm năm 1968, những cuộn len xám vắt trên khung gỗ gợi đến mục đồng và chợ phiên. Những con ngựa ở L'Attico đi thêm một bước: vật liệu không chỉ đến từ đời sống thôn quê, mà chính là một phần còn sống của nó.
Tác phẩm được dựng lại tại Venice Biennale năm 1976 và trở thành một trong những hình ảnh được nhắc đến nhiều nhất của nghệ thuật Ý thế kỷ hai mươi. Năm 2021, MACRO dành riêng một buổi nói chuyện cho nó, với nhà nghiên cứu Giuseppe Garrera, trong chuỗi chương trình mỗi buổi đọc một tác phẩm.
Hơn năm mươi năm sau, điều còn lại không chỉ là bức ảnh của Abate. Đó là câu hỏi mà mùi chuồng ngựa đặt ra trong một gallery: nghệ thuật có được phép sống, thở, ăn và bốc mùi không? Kounellis trả lời bằng mười hai con ngựa. Và người xem, dù muốn hay không, trả lời bằng mũi.
A garage on via Beccaria
On 14 January 1969 the gallery L'Attico in Rome opened a new space. Its director, Fabio Sargentini, had just moved into an old garage at 22 via Beccaria. The first artist to show there was Jannis Kounellis.
Kounellis hung nothing on the walls. He brought twelve live horses into the garage and tethered them along the walls. They stood in a row, like cars in a car park. The work had no title. It came to be called Untitled (12 Horses), or in Italian Dodici cavalli vivi, twelve living horses.
No frame. No plinth. No label. Only animals breathing, shifting their weight, eating, and a garage floor slowly covered in hay and dung.
The photographer Claudio Abate recorded the room. His black and white pictures are most of what we know of the work today. But a photograph holds only the image. What visitors to L'Attico remembered most lay outside every frame.
The smell of a large animal
According to MACRO, Rome's museum of contemporary art, many at the time saw the work as a provocation, a Dada gesture, a piece of intellectual snobbery. They found it revolting because of the smell, the encumbering presence of the animals, and the risk of being kicked.
All three complaints are bodily. No one objected that the work was hard to understand. They objected that it was too real. A horse is large, warm, able to move at any moment. Its smell fills the room and clings to clothes; it cannot be ignored the way a painting on a wall can.
The critic Claudio Cintoli argued that the work was about something very simple: liberation. Liberation from the painting, from the frame, from the idea that art must stand still and stay clean.
Smell is where that liberation is clearest. A bronze horse has no smell. Twelve real ones do. Kounellis did not depict life. He invited it into the room, with everything it carries.
Arte Povera and living material
Kounellis was born in Greece in 1936 and moved to Rome in 1956. He was one of the central figures of Arte Povera, the group of Italian artists in the late 1960s who used poor, raw, everyday materials: earth, coal, wool, fire, plants, and here, living animals.
In the same years he also brought raw wool and fire into his work. In a 1968 piece, bundles of grey wool draped over wooden frames recall shepherds and market days. The horses at L'Attico went one step further: the material did not merely come from rural life, it was a living part of it.
The work was restaged at the Venice Biennale in 1976 and became one of the most cited images of twentieth century Italian art. In 2021 MACRO devoted an evening to it with the scholar Giuseppe Garrera, in a series where each session reads a single work.
More than fifty years on, what remains is not only Abate's photograph. It is the question the smell of a stable raised inside a gallery: may art live, breathe, eat and stink? Kounellis answered with twelve horses. And visitors, like it or not, answered with their noses.
Olfactory Art