Essays · Olfactory Art
Yanagawa Shigenobu I. Scenting a kimono with incense.
Tấm áo mang mùi đi trước người mặc.
The robe carries the scent ahead of its wearer.
Yanagawa Shigenobu I, Scenting a kimono with incense. The Art Institute of Chicago, Gift of Helen C. Gunsaulus · Public domain
Một tờ tranh nhỏ, một việc làm thường ngày
Tờ tranh này nhỏ. Theo Viện Nghệ thuật Chicago, nó rộng chừng 21 cm, cao hơn 18 cm, gần như vuông. Đó là khổ shikishiban, khổ giấy vuông vẫn dùng cho thơ và thư pháp, và cũng là khổ quen thuộc của surimono.
Chủ đề được gọi thẳng trong tên: xông hương cho một chiếc kimono. Một người phụ nữ, một tấm áo, một làn khói. Không phải cảnh lễ hội, không phải cảnh sân khấu. Một việc nhà.
Bảo tàng không ghi năm cho tác phẩm. Người làm ra nó, Yanagawa Shigenobu I, sống từ năm 1787 đến năm 1832. Vậy tờ tranh thuộc về những thập niên đầu thế kỷ 19, thời Edo, khi Edo đã là một thành phố lớn với một tầng lớp thị dân biết đọc thơ, biết chơi tranh, và biết chi tiền cho những thứ tinh tế.
Tác phẩm hiện nằm trong bộ sưu tập tranh khắc gỗ Nhật Bản của Viện Nghệ thuật Chicago, là quà tặng của Helen C. Gunsaulus.
Surimono, tranh in cho người trong cuộc
Surimono khác với loại tranh ukiyo-e bán ở tiệm cho số đông. Chúng thường được đặt in riêng, số lượng ít, cho một nhóm người quen: một hội thơ, một nhóm bạn, một dịp năm mới. Giấy tốt hơn, màu cầu kỳ hơn, và người nhận là người hiểu những ám chỉ ẩn trong hình.
Yanagawa Shigenobu I là học trò của Hokusai. Ông làm cả tranh in lẫn minh hoạ sách, và có một phần sự nghiệp gắn với Osaka. Nhưng surimono là loại việc đòi hỏi con mắt riêng: một khung hình nhỏ, một chủ đề đời thường, và một cách đặt các vật sao cho người xem tinh ý đọc được nhiều hơn điều được vẽ.
Viện Nghệ thuật Chicago không ghi lại bài thơ hay dòng chữ nào đi kèm tờ tranh này. Vì thế ở đây Penta chỉ đọc cái được đặt tên: một người, một tấm áo, và mùi được đưa vào vải.
Xông áo, một thói quen cũ hơn bức tranh
Việc ướp mùi cho y phục ở Nhật không bắt đầu từ thời Edo. Trong triều đình Heian, người ta đã đốt hương dưới áo để vải thấm mùi. Mỗi người có thể có một công thức hương riêng, trộn từ trầm, đinh hương và những thứ quý nhập từ xa. Mùi trên tay áo là một cách giới thiệu mình trước khi lên tiếng.
Truyện Genji, viết vào đầu thế kỷ 11, có hai nhân vật được gọi theo mùi. Một người sinh ra đã tự có hương trên thân. Người kia cố công ướp áo để theo kịp. Câu chuyện coi mùi như một phần của con người, ngang với dáng đi hay nét chữ.
Cách làm phổ biến là đặt một lư hương nhỏ, phủ lên đó một khung tre hoặc gỗ, rồi vắt tấm áo lên khung. Khói đi lên, đi qua lớp vải, và vải giữ lại. Không có ngọn lửa lớn. Chỉ có than ấm, thời gian, và sự kiên nhẫn.
Đến thời Edo, thói quen ấy đã đi ra khỏi cung đình. Những người phụ nữ trong tranh ukiyo-e xông áo, chải tóc, chuẩn bị. Mùi hương trở thành một phần của đời sống thị dân, và của hình ảnh mà người thị dân muốn thấy về chính mình.
Vì sao tờ tranh đáng để nhìn lại
Phần lớn tranh về mùi hương trong nghệ thuật châu Âu vẽ người đang ngửi: một bàn tay cầm bông hoa, một cái mũi cúi xuống. Tờ surimono này vẽ khâu trước đó. Người phụ nữ không tận hưởng mùi. Cô chuẩn bị nó cho một lúc khác, có khi cho một người khác.
Điều đó khiến bức tranh gần với công việc hơn là với khoái cảm. Mùi hương ở đây có quy trình, có dụng cụ, có thời gian chờ. Nó cần được làm ra.
Và vì là surimono, tờ tranh ấy cũng đã đi từ tay người này sang tay người khác như một món quà nhỏ. Một hình ảnh về việc chuẩn bị mùi, được trao đi giữa những người biết nhìn. Hai trăm năm sau, nó vẫn còn đó, gần như vuông, gần như vừa lòng bàn tay.
A small print, an everyday task
The print is small. According to the Art Institute of Chicago it measures about 21 by 18.5 cm, almost square. This is the shikishiban format, the square sheet also used for poems and calligraphy, and a familiar size for surimono.
The subject is named plainly in the title: scenting a kimono with incense. A woman, a robe, a thread of smoke. Not a festival, not a stage. A household task.
The museum gives no date for the work. Its maker, Yanagawa Shigenobu I, lived from 1787 to 1832, which places the print in the early decades of the nineteenth century, in the Edo period, when Edo was a large city with a townsman class that read poetry, collected prints and spent money on refined things.
The print is in the Japanese woodblock collection of the Art Institute of Chicago, a gift of Helen C. Gunsaulus.
Surimono, prints for insiders
Surimono were different from the ukiyo-e sold in shops to the public. They were usually commissioned privately, in small runs, for a circle of acquaintances: a poetry club, a group of friends, a New Year. Better paper, more elaborate colour, and recipients who understood the allusions hidden in the image.
Yanagawa Shigenobu I was a pupil of Hokusai. He made prints and book illustrations, and part of his career was tied to Osaka. Surimono asked for a particular eye: a small frame, an everyday subject, and objects placed so that an attentive viewer could read more than was drawn.
The Art Institute records no poem or inscription for this sheet. So Penta reads only what is named: a person, a robe, and a smell being put into cloth.
Scenting robes, a habit older than the print
Perfuming clothes in Japan did not begin in Edo. At the Heian court, incense was burned beneath garments so the cloth would take the smell. A person might have a personal blend of agarwood, clove and other costly imports. The scent on a sleeve introduced you before you spoke.
The Tale of Genji, written in the early eleventh century, has two characters named for scent. One is born with a fragrant body. The other works hard at perfuming his robes to keep up. The story treats smell as part of a person, like a way of walking or a hand in writing.
The usual method was to set a small burner down, cover it with a frame of bamboo or wood, and drape the robe over the frame. Smoke rises, passes through the cloth, and the cloth holds it. No large flame. Only warm embers, time and patience.
By the Edo period the habit had left the palace. Women in ukiyo-e scent robes, comb hair, get ready. Incense became part of townspeople's lives, and of the picture townspeople wanted to see of themselves.
Why the print is worth another look
Most European images of smell show someone smelling: a hand holding a flower, a nose bent down. This surimono shows the step before. The woman is not enjoying the scent. She is preparing it for another moment, perhaps for another person.
That places the image closer to work than to pleasure. Scent here has a process, tools, a waiting time. It has to be made.
And as a surimono, the sheet itself passed from hand to hand as a small gift. An image of preparing scent, given between people who knew how to look. Two centuries later it is still here, nearly square, nearly the size of a palm.
Olfactory Art