Essays · Olfactory Art
Utagawa Kunisada. Kō o hakobu neya karadaki.
Căn phòng thơm cho một người không đến.
A room made fragrant for someone who does not come.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một tờ lẻ trong một cuốn album
Tờ tranh này được in năm 1852 ở Edo. Đó là tờ bên phải của một bộ ba tranh khắc gỗ khổ ōban, in màu theo lối nishiki-e. Bảo tàng Victoria và Albert ở London giữ nó trong một cuốn album, và ghi rõ bộ ba không đầy đủ. Hai tờ còn lại không nằm cùng chỗ.
Bảo tàng mua cuốn album từ nhà buôn S. M. Franck & Co. và vào sổ năm 1886. Mô tả của bảo tàng rất ngắn: một nhân vật đứng cạnh tấm bình phong gấp, trong một căn phòng.
Trên tờ tranh có chữ ký Toyokuni ga, nghĩa là do Toyokuni vẽ. Đó là tên hiệu Utagawa Kunisada dùng trong những năm cuối đời, sau khi nhận lại danh hiệu của thầy. Tên tác phẩm nằm trong một ô viền đỏ. Bên cạnh là những con dấu kiểm duyệt, dấu vết của bộ máy quản lý xuất bản thời Edo, cho biết tờ tranh đã được phép lưu hành.
Đọc cái tên chữ theo chữ
Tên tiếng Nhật là Kō o hakobu neya karadaki. Bảo tàng dịch là: đốt hương trong phòng ngủ một cách vô ích.
Tách ra từng phần thì thấy một câu chuyện nhỏ. Kō là hương. Hakobu là mang, chuyển tới. Neya là phòng ngủ, căn phòng riêng bên trong. Karadaki được viết với chữ 空, nghĩa là trống, rỗng, và chữ đốt. Hương được mang vào phòng riêng, và cháy trong trống không.
Cái tên không nói ai chờ ai. Nó không kể vì sao người kia không đến. Nó chỉ đặt hai điều cạnh nhau: một việc chuẩn bị rất kỹ, và một kết quả không có gì.
Trong văn hoá Edo, đốt hương trong phòng riêng trước khi có khách là một cử chỉ quen. Nó thuộc về cách chuẩn bị một cuộc gặp, cùng với trang phục, tóc, ánh đèn. Khi cái tên thêm chữ 空 vào, cử chỉ ấy đổi nghĩa. Nó không còn là chuẩn bị. Nó là chờ.
Bình phong, căn phòng và người đứng
Tấm bình phong gấp là một vật hay gặp trong tranh ukiyo-e về phòng trong. Nó chia không gian, che một phần, để lộ một phần. Người đứng cạnh bình phong ở vào một ranh giới: giữa chỗ được thấy và chỗ khuất.
Mùi hương cũng không tôn trọng ranh giới ấy. Bình phong chặn được mắt, nhưng không chặn được khói. Hương đốt ở một góc sẽ đi khắp phòng, qua khe, qua lớp giấy, ra tới hành lang. Có lẽ vì vậy mà hương là thứ hợp nhất để nói về chờ đợi: nó đi ra ngoài tìm người, trong khi người chờ vẫn phải đứng yên.
Penta không đoán thêm những gì tờ tranh không nói. Không có khuôn mặt người được chờ, không có lý do, không có hồi kết. Chỉ có một người, một tấm bình phong, một căn phòng, và cái tên đặt phía trên. Phần còn lại, mùi hương đã nói thay.
Vì sao tờ tranh đáng nhớ
Tranh về mùi hương thường vẽ khoảnh khắc mùi được đón nhận. Tờ tranh này làm ngược lại. Nó vẽ một mùi không được ai nhận.
Điều ấy cho thấy mùi hương ở Edo đã mang một ngôn ngữ cảm xúc đủ rõ để một cái tên ngắn có thể kể cả một tình huống. Người mua tranh năm 1852 đọc chữ karadaki và hiểu ngay chuyện gì đang xảy ra.
Hôm nay, tờ tranh ấy vẫn chờ, theo một nghĩa khác. Nó chờ hai tờ còn lại của bộ ba. Một người đứng cạnh bình phong, trong một cảnh chưa bao giờ đủ.
A single sheet in an album
This sheet was printed in 1852 in Edo. It is the right hand sheet of a woodblock triptych in ōban format, printed in full colour as nishiki-e. The Victoria and Albert Museum in London keeps it in an album and records that the triptych is incomplete. The other two sheets are not with it.
The museum bought the album from the dealer S. M. Franck & Co. and registered it in 1886. Its description is brief: a figure standing beside a folding screen in an indoor setting.
The sheet is signed Toyokuni ga, drawn by Toyokuni. That was the name Utagawa Kunisada used in his later years, after taking on his teacher's title. The work's title sits in a red cartouche. Beside it are censors' seals, marks of the Edo publishing controls, showing that the print was cleared for sale.
Reading the title word by word
The Japanese title is Kō o hakobu neya karadaki. The museum translates it as heating incense in the bedroom in vain.
Taken apart, it tells a small story. Kō is incense. Hakobu is to carry, to bring. Neya is the bedroom, the private inner room. Karadaki is written with the character 空, meaning empty or hollow, and the character for burning. Incense is carried into the private room, and burns into emptiness.
The title does not say who waits for whom. It does not say why the other person stays away. It only sets two things side by side: a careful preparation, and a result of nothing.
In Edo culture, burning incense in a private room before a visitor arrived was a familiar gesture. It belonged to getting ready for a meeting, along with clothing, hair and lamplight. When the title adds 空, the gesture changes meaning. It is no longer preparation. It is waiting.
Screen, room, and a standing figure
The folding screen is a common object in ukiyo-e interiors. It divides space, hides part, reveals part. A figure beside a screen stands on a border between the seen and the hidden.
Scent does not respect that border. A screen can block the eye, not the smoke. Incense lit in one corner travels through the room, through gaps and paper, out into the corridor. Perhaps that is why incense suits waiting so well: it goes out to look for someone while the one who waits must stay still.
Penta does not guess at what the sheet does not say. No face of the awaited one, no reason, no ending. There is one figure, one screen, one room, and the title above them. The scent says the rest.
Why the sheet stays with us
Images of scent usually show the moment it is received. This sheet does the opposite. It shows a scent no one receives.
It suggests that scent in Edo carried an emotional language clear enough for a short title to tell a whole situation. A buyer in 1852 read the word karadaki and understood at once what was happening.
Today the sheet is still waiting, in another sense. It waits for the other two sheets of its triptych. A figure beside a screen, in a scene that was never complete.
Olfactory Art