Essays · Olfactory Art
Nhật Bản, thời Edo. Ten-round incense game set.
Một cô dâu mang theo một trò chơi của mũi.
A bride brings a game for the nose.
The Metropolitan Museum of Art, Purchase, Bequests of Mary Clark Thompson and John D. Rockefeller Jr., by exchange, 2021 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một cái hộp trong hồi môn
Năm 2021, The Metropolitan Museum of Art ở New York mua về một bộ đồ chơi hương của Nhật Bản, làm năm 1856. Tên bảo tàng đặt cho nó khá dài: bộ chơi hương mười vòng trang trí dây lá uốn lượn và gia huy. Hộp đựng bên ngoài cao khoảng 17,6 cm, rộng 21,4 cm, sâu 26,7 cm.
Chất liệu là gỗ sơn mài. Trên nền nashiji, lớp sơn rắc bột vàng li ti mà người Nhật ví với vỏ quả lê, người thợ vẽ hoạ tiết bằng kỹ thuật hiramaki-e: bột vàng, bột bạc rắc lên nét sơn còn ướt, để hình phẳng, sáng, mịn.
Bên trong là toàn bộ dụng cụ cần để chơi. Theo bảo tàng, bộ này đầy đủ, kể cả một cuốn album gấp dùng cho trò Genji-kō, một biến thể khác của trò đoán hương lấy tên các chương trong Truyện Genji.
Cái làm nên giá trị riêng của bộ này không nằm hẳn ở tay nghề. Nó nằm ở người sở hữu. Bộ đồ thuộc về Atsu-hime, và năm nó được làm ra cũng là năm cô vào thành Edo.
Atsu-hime và một cuộc hôn nhân chính trị
Atsu-hime sinh năm 1836, tên lúc nhỏ là Okatsu. Cô là con gái của Shimazu Tadatake, thuộc dòng họ Shimazu cai quản phiên Satsuma ở cực nam đảo Kyushu. Theo tiểu sử bảo tàng ghi lại, cô sớm chuyển lên Kyoto, rồi năm 1855 về dinh thự của nhà Shimazu ở Edo.
Tháng mười một âm lịch năm 1856, cô vào thành Edo làm vợ tướng quân Tokugawa đời thứ mười ba, Tokugawa Iesada. Iesada mất năm 1858, chưa đầy hai năm sau. Atsu-hime sống tới năm 1883.
Với The Met, bộ chơi hương này là biểu tượng của một liên minh chính trị rất quan trọng giữa hai gia tộc Tokugawa và Shimazu. Một bên nắm chính quyền tướng quân ở Edo. Một bên là một trong những lãnh địa mạnh nhất ở phía nam.
Trong một cuộc hôn nhân như vậy, đồ hồi môn không chỉ là đồ dùng. Chúng là lời tuyên bố. Sơn mài vàng bạc, gia huy vẽ trên nắp, một bộ dụng cụ đầy đủ tới từng chi tiết: tất cả nói với triều đình tướng quân rằng cô dâu đến từ một nhà có tầm vóc.
Trò chơi mười lượt hương
Tên jisshukō nghĩa là mười hương, hay mười lượt hương. The Met gọi đây là một trong những trò chơi hương sớm nhất. Luật chơi dựa trên bốn loại gỗ thơm khác nhau. Ba loại được giới thiệu trước, chuyền tay nhau trong một vòng thử để mọi người ghi nhớ. Loại thứ tư được giữ kín.
Sau vòng thử, các lượt hương thật mới bắt đầu. Người chơi không được xem, chỉ được ngửi. Mỗi lượt, họ phải đoán đó là mùi nào trong ba mùi đã gặp, hay là mùi lạ chưa hề được giới thiệu.
Trong hương đạo Nhật Bản, việc này không gọi là ngửi hương mà gọi là nghe hương. Người chơi cầm lư nhỏ lên gần mặt, lặng người, và để mùi nói. Một mảnh gỗ thơm được hơ trên tro nóng, không đốt cháy thành khói, để mùi toả ra chậm và sạch.
Trò chơi đòi hỏi hai thứ: một cái mũi tinh và một trí nhớ tốt. Không có công thức, không có hình để nhìn. Chỉ có mùi, và khoảng thời gian ngắn giữa hai lần ngửi.
Vì sao một hộp đồ chơi lại quan trọng
Nhìn từ hôm nay, có thể thấy lạ khi một trò chơi đoán mùi lại được xếp vào hồi môn của một cuộc hôn nhân mang tính quốc gia. Nhưng với giới quý tộc và samurai thời Edo, hương đạo đứng cùng hàng với trà đạo và thơ ca. Biết chơi hương là biết cư xử, biết văn chương, biết tĩnh lặng.
Một người phụ nữ bước vào hậu cung của tướng quân mang theo bộ đồ này là mang theo cả một vốn văn hoá. Buổi chơi hương là nơi để gặp gỡ, để thể hiện sự tinh tế, để thuộc về một cộng đồng.
Cái hộp giờ nằm ở New York, xa cả Satsuma lẫn Edo. Gỗ thơm bên trong có lẽ đã được dùng hết từ lâu, hoặc đã mất mùi. Cái còn lại là những dụng cụ, gia huy, và một ngày tháng: năm 1856, năm một cô gái đi vào thành.
Ở Anh, một bộ chơi hương khác cùng thời Edo đang nằm trong V&A, đầy đủ tới từng thẻ ngà. Đặt hai bộ cạnh nhau, người ta thấy trò chơi này từng được yêu đến mức nào.
A box in a dowry
In 2021 The Metropolitan Museum of Art in New York acquired a Japanese incense game set made in 1856. The museum's title is long: a ten-round incense game set with arabesque foliage and family crests. The storage box is about 17.6 cm high, 21.4 cm wide and 26.7 cm deep.
The material is lacquered wood. On a nashiji ground, lacquer scattered with fine gold flecks that the Japanese liken to pear skin, the design is worked in hiramaki-e: gold and silver powder sprinkled onto wet lacquer to make flat, bright, smooth images.
Inside is everything needed to play. According to the museum the set is complete, down to a folding album for Genji-kō, another guessing game named after the chapters of The Tale of Genji.
What makes this set special is not only its craft. It is its owner. It belonged to Atsu-hime, and the year it was made is the year she entered Edo Castle.
Atsu-hime and a political marriage
Atsu-hime was born in 1836 and first named Okatsu. She was a daughter of Shimazu Tadatake, of the Shimazu house that ruled Satsuma in the far south of Kyushu. As the museum's account records, she soon moved to Kyoto, and in 1855 to the Shimazu mansion in Edo.
In the eleventh month of 1856 she entered Edo Castle as wife of the thirteenth Tokugawa shogun, Iesada. Iesada died in 1858, less than two years later. Atsu-hime lived until 1883.
For The Met, the game set is a symbol of a very important political alliance between the Tokugawa and the Shimazu. One held the shogunate in Edo. The other ruled one of the most powerful domains in the south.
In a marriage like this, dowry objects were not just things to use. They were statements. Gold and silver lacquer, crests on the lid, a set complete to the last piece: all told the shogun's court that the bride came from a house of standing.
A game of ten rounds
Jisshukō means ten incenses, or ten rounds of incense. The Met calls it one of the earliest incense games. It uses four different fragrant woods. Three are introduced first and passed around in a trial round so that everyone can learn them. The fourth is kept back.
After the trial, the real rounds begin. Players cannot look, only smell. Each round they must decide which of the three known scents it is, or whether it is the stranger never introduced.
In the Japanese way of incense this is not called smelling but listening. The player lifts a small burner close, falls still, and lets the scent speak. A sliver of wood is warmed over hot ash, not burned into smoke, so the scent rises slowly and cleanly.
The game asks for two things: a fine nose and a good memory. No formula, nothing to look at. Only scent, and the short time between one breath and the next.
Why a game box matters
Today it may seem odd that a guessing game for the nose belonged in the dowry of a marriage of state. But among Edo period aristocrats and samurai, incense stood beside tea and poetry. To know incense was to know manners, literature and stillness.
A woman entering the shogun's inner palace with this set brought a whole cultural capital with her. An incense gathering was a place to meet, to show refinement, to belong.
The box is now in New York, far from Satsuma and from Edo. The fragrant wood inside was probably used up long ago, or lost its scent. What remains are tools, crests, and a date: 1856, the year a young woman entered the castle.
In London, another Edo period incense game set sits at the V&A, complete down to its ivory counters. Seen side by side, the two show how much this game was loved.
Olfactory Art