Essays · Olfactory Art
Nhật Bản. Incense Game Set.
Mùi không đếm được. Nên người ta làm thẻ để đếm.
Scent cannot be counted. So they made tokens to count it.
© Victoria and Albert Museum, London; Alexander Gift · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một hộp chứa cả một buổi chơi
Victoria and Albert Museum ở London trưng bày một bộ chơi hương Nhật Bản trong phòng 45. Bảo tàng ghi niên đại chung là thời Edo, từ năm 1615 đến năm 1868, và không nêu tên người làm. Bộ đồ về bảo tàng năm 1916, qua một món quà được ghi là Alexander Gift.
Hộp ngoài cao khoảng 19 cm, gần như vuông. Mặt ngoài vẽ rất nhiều con thuyền chở đầy hoa, trôi giữa sóng, bằng sơn vàng và bạc trên nền nashiji, loại nền rắc vàng mà người Nhật ví với vỏ quả lê. Các miếng che lỗ khoá mang hình gia huy ba lá của dòng Tokugawa.
Mở ra, bên trong có một hộp viết, một khay đựng thẻ bỏ phiếu, một khay lót, và một bộ dụng cụ. Mỗi thứ có chỗ của nó. Cái hộp không chỉ đựng đồ. Nó đựng cả trình tự của một buổi chơi.
Dao, thớt, vồ và bếp than
Phần dụng cụ là phần nói nhiều nhất về cách người ta đối xử với gỗ thơm. Hồ sơ V&A liệt kê: một bếp than nhỏ, một cái thớt, một cái vồ, và hai con dao, một con có bao.
Gỗ thơm quý và đắt. Người ta không đốt cả khúc. Họ đặt khúc gỗ lên thớt, dùng dao và vồ tách ra những mảnh rất nhỏ, vừa đủ cho một lượt ngửi. Bếp than giữ nhiệt để hơ những mảnh ấy cho mùi toả ra.
Bốn món này cho thấy một điều: trước khi là trò chơi, hương đạo là một kỷ luật về vật liệu. Cắt bao nhiêu, hơ bao lâu, nóng tới đâu. Sai một chút, gỗ cháy thành khói và mùi đổi hẳn.
Hộp viết cũng có chỗ riêng. Tầng trên đặt một nghiên mực, có khắc tên Nakamura Reihei, và một bình nước nhỏ bằng bạc mạ vàng từng phần. Có mực là có chữ. Có chữ là có biên bản.
Một trăm bốn mươi bốn thẻ ngà
Khay thẻ là phần tinh xảo nhất. Nó chứa 144 thẻ bằng ngà, chia vào mười hai hộp nhỏ. Thân hộp vẽ vàng bạc hình hoa cúc xếp trong lưới hoa hình thoi. Nắp mỗi hộp vẽ một con vật trong mười hai con giáp. Mỗi thẻ ngà có ký hiệu sơn vàng.
Tầng dưới của hộp viết còn một bộ thẻ thứ hai: mười hai bộ, mỗi bộ năm thẻ, bằng gỗ đánh bóng, vẽ chữ vàng.
Mười hai hộp, mười hai con giáp, mười hai bộ thẻ. Có vẻ như mỗi người chơi, hoặc mỗi chỗ ngồi, được nhận ra bằng một con vật. Khi đoán, người chơi không nói ra. Họ đặt thẻ của mình vào hộp. Kết quả được đọc từ thẻ, không từ giọng nói.
Hệ thống này giữ cho buổi chơi yên tĩnh. Không ai bị ảnh hưởng bởi câu trả lời của người bên cạnh. Mỗi cái mũi làm việc một mình.
Từ thú sưu tầm tới trò chơi
V&A kể lại lịch sử ngắn gọn. Việc thưởng thức hương bắt đầu từ thời Muromachi, khi gỗ thơm được nhập từ lục địa châu Á và được những người say mê sưu tầm. Tới thời Edo, trò chơi hương đạt đỉnh phổ biến, và những bộ đồ như bộ này được làm ra.
Luật chơi theo mô tả của bảo tàng: bốn loại hương được chọn, chỉ ba được đốt. Khách ngửi mẫu trước, rồi thi nhau đoán từng mùi được đốt, hoặc đoán mùi thứ tư không được đốt. Họ đặt thẻ ngà vào hộp để chọn, rồi đáp án được ghi xuống giấy.
Ở New York, bộ chơi hương mười vòng của Atsu-hime kể câu chuyện của một cuộc hôn nhân. Bộ ở London thì kể câu chuyện của chính trò chơi: nó được tổ chức ra sao, đo đếm ra sao, lưu lại ra sao.
Nhìn bộ đồ này, người ta thấy một điều hiếm: một nền văn hoá đã nghiêm túc tới mức làm hẳn một hệ thống bỏ phiếu cho cái mũi. Mùi hương, thứ thường bị coi là mơ hồ và riêng tư, được đặt vào một bàn chơi có luật, có điểm, có biên bản.
A box that holds a whole gathering
The Victoria and Albert Museum in London displays a Japanese incense game set in Room 45. The museum dates it broadly to the Edo period, 1615 to 1868, and names no maker. It entered the museum in 1916 as part of the Alexander Gift.
The outer box is about 19 cm high and nearly square. Its exterior shows many boats laden with flowers amid waves, in gold and silver lacquer on nashiji, the gold flecked ground likened to pear skin. The escutcheons take the form of the triple Tokugawa crest.
Inside are a writing box, a tray for voting tokens, an inner tray and a set of implements. Everything has its place. The box does not only hold objects. It holds the order of a gathering.
Knives, block, mallet and brazier
The implements say the most about how fragrant wood was treated. The V&A record lists a brazier, a chopping block, a mallet and two knives, one with a sheath.
Fragrant wood was precious. No one burned a whole log. It was set on the block and split with knife and mallet into tiny slivers, just enough for one round. The brazier held the heat that warmed those slivers until they released their scent.
These four tools show that before incense was a game, it was a discipline of material. How much to cut, how long to warm, how hot. A little too far and the wood burns to smoke and the smell changes completely.
The writing box has its own place. Its upper tier holds an inkstone signed Nakamura Reihei and a small silver water dropper, parcel gilt. Ink means writing. Writing means a record.
A hundred and forty four ivory tokens
The token tray is the most refined part. It holds 144 ivory tokens in twelve small boxes. The boxes are painted in gold and silver with chrysanthemum crests in a lozenge pattern of flowers. Each lid shows one of the twelve animals of the zodiac. Each ivory token carries marks in gold lacquer.
The lower tier of the writing box holds a second series: twelve sets of five tokens in polished wood, painted with characters in gold.
Twelve boxes, twelve animals, twelve sets. It seems each player, or each seat, was known by an animal. When guessing, players did not speak. They placed their token in a box. Results were read from the tokens, not from voices.
The system keeps the room quiet. No one is swayed by a neighbour's answer. Each nose works alone.
From collecting to play
The V&A tells the history briefly. Incense appreciation began in the Muromachi period, when fragrant wood was imported from mainland Asia and gathered by enthusiasts. By the Edo period the game had reached the height of its popularity, and sets like this one were made.
The rules as the museum describes them: four incenses are chosen, only three burned. Guests smell the samples first, then compete to identify each one burned, or to guess the fourth that was not. They place an ivory token in a box to mark their choice, and the answers are written on paper.
In New York, Atsu-hime's ten-round incense game set tells the story of a marriage. The set in London tells the story of the game itself: how it was organised, counted and recorded.
Looking at it, one sees something rare: a culture serious enough to build a voting system for the nose. Scent, so often called vague and private, placed on a board with rules, scores and minutes.
Olfactory Art