Essays · Olfactory Art
Nhật Bản. Incense Box in the Shape of Five Volumes of The Tale of Genji.
Một cuốn sách không để đọc. Để mở ra và ngửi.
A book not for reading. For opening, and smelling.
The Metropolitan Museum of Art, Gift of Mrs. George A. Crocker (Elizabeth Masten), 1937 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Năm cuốn sách bằng sơn mài
The Metropolitan Museum of Art ở New York giữ một hộp đựng hương nhỏ, dài chưa tới 12 cm, rộng khoảng 8 cm, cao chưa tới 4 cm. Nó được làm ở Nhật Bản cuối thế kỷ 19, thời Minh Trị, và về bảo tàng năm 1938 qua món quà của bà George A. Crocker.
Nhìn qua, nó không giống một cái hộp. Nó giống năm cuốn sách xếp chồng, buộc gọn trong một tấm bìa bọc gấm, kiểu người Nhật xưa vẫn dùng để giữ các tập sách mỏng đóng chỉ. Trên bìa có tựa bằng tiếng Nhật: Genji monogatari, Truyện Genji.
Tấm gấm ấy thật ra không phải vải. Nó được vẽ bằng sơn mài. Theo mô tả của bảo tàng, hoạ tiết gấm gồm những huy chương tròn hình sư tử Trung Hoa, hoa mẫu đơn, và những bảo vật cát tường rải rác.
Để làm được lớp gấm giả ấy, người thợ dùng nhiều kỹ thuật cùng lúc: takamaki-e để đắp hình nổi, hiramaki-e để vẽ hình phẳng, togidashimaki-e để phủ rồi mài cho hoạ tiết lộ ra ngang mặt sơn, thêm lá vàng lá bạc cắt hình dán vào, và sơn đỏ, sơn xanh. Một bề mặt nhỏ gánh cả một bảng kỹ thuật.
Bên trong: một tấm mành và một quả cầu hoa
Mở hộp, bên trong là một khay đựng hương. Khay cũng được trang trí: một tấm mành tre cuộn lên, và treo trên đó là một kusudama, quả cầu hoa người Nhật treo lên như một lá bùa.
Hai chi tiết này không chọn ngẫu nhiên. Mành tre là hình ảnh quen thuộc của thế giới cung đình thời Heian, nơi Truyện Genji diễn ra. Người phụ nữ quý tộc ngồi sau mành, khách bên ngoài chỉ thấy bóng, chỉ nghe tiếng, và nhiều khi chỉ ngửi thấy mùi hương áo. Một tấm mành cuộn lên là một khoảnh khắc được nhìn thấy.
Kusudama thì gắn với mùi theo nghĩa đen. Tên gọi của nó có chữ thuốc, và theo truyền thống, những quả cầu này từng chứa hương liệu và thảo mộc. Đặt nó trong khay hương là đặt một vật thơm trong một vật thơm.
Người mở hộp vì vậy gặp ba lớp: bìa sách bên ngoài, cảnh cung đình bên trong, và cuối cùng là mảnh gỗ thơm nằm trong khay.
Truyện Genji và trò Genji-kō
Truyện Genji được viết vào đầu thế kỷ 11, do một nữ quan trong triều Heian mà hậu thế gọi là Murasaki Shikibu. Truyện có năm mươi tư chương. Mùi hương có mặt khắp nơi trong đó: người ta ướp hương vào áo, nhận ra nhau qua mùi, thi nhau pha hương.
Nhiều thế kỷ sau, những người chơi hương dựng hẳn một trò chơi trên cuốn truyện ấy, gọi là Genji-kō. Năm gói hương được hơ lần lượt. Có gói giống nhau, có gói khác nhau. Người chơi đánh dấu gói nào trùng mùi với gói nào bằng những đường kẻ dọc nối với nhau.
Năm gói hương cho ra đúng năm mươi hai cách chia nhóm. Người ta gán mỗi cách cho một chương, bỏ ra chương thứ nhất và chương thứ năm mươi tư. Mỗi kết quả vì thế có một cái tên văn chương. Đoán đúng tổ hợp mùi cũng là gọi đúng tên một chương truyện.
Những ký hiệu Genji-kō ấy về sau đi ra khỏi trò chơi, xuất hiện trên vải, trên đồ gốm, trên sơn mài. Chúng trở thành một thứ chữ riêng, vừa của văn chương vừa của mùi.
Khi sách thành vỏ cho mùi
Hộp hương hình cuốn sách không phải hiếm trong nghệ thuật Nhật. Nhưng hình này nói nhiều hơn một kiểu dáng lạ mắt. Nó nói rằng với người chơi hương, Truyện Genji và gỗ thơm thuộc về cùng một thế giới.
Thời Minh Trị, khi chiếc hộp được làm, Nhật Bản đang mở cửa và thay đổi rất nhanh. Những đồ sơn mài như thế này phần lớn nhìn về quá khứ: về cung đình Heian, về thú chơi hương thời trước. Chúng giữ lại một nền văn hoá trong lúc nền văn hoá ấy đang đổi thay.
Cùng bộ sưu tập ở The Met còn có một hộp hương hình hai vỏ sò, cũng tặng từ bà Crocker, vẽ cảnh chương bốn mươi hai của Truyện Genji. Một bên mượn hình cuốn sách, một bên mượn một cảnh trong sách.
Five books in lacquer
The Metropolitan Museum of Art in New York holds a small incense box, just over 11 cm long, about 8 cm wide and under 4 cm high. It was made in Japan in the late nineteenth century, the Meiji period, and entered the museum in 1938 as a gift of Mrs. George A. Crocker.
At first it does not look like a box. It looks like five books stacked and bound in a brocade cover, the kind once used to hold slim, thread bound volumes. The cover bears the title in Japanese: Genji monogatari, The Tale of Genji.
The brocade is not fabric. It is lacquer. According to the museum, its pattern shows medallions of Chinese lions, peonies, and scattered auspicious treasures.
To make this false brocade the craftsman used several techniques at once: takamaki-e for raised forms, hiramaki-e for flat ones, togidashimaki-e, in which the design is covered and then polished back to the surface, cut gold and silver foil, and red and green lacquer. A small surface carries a whole repertoire.
Inside: a blind and a flower ball
Inside the box is an incense tray. It too is decorated: a rolled up bamboo blind, with a kusudama hanging from it, the ball of flowers the Japanese hung as an amulet.
Neither detail is random. The bamboo blind belongs to the court world of the Heian period, where The Tale of Genji unfolds. A noblewoman sat behind the blind; visitors saw only a silhouette, heard only a voice, and often only smelled the incense in her robes. A blind rolled up is a moment of being seen.
The kusudama is tied to scent quite literally. Its name contains the word for medicine, and by tradition such balls held aromatics and herbs. Placing one in an incense tray places a fragrant thing inside a fragrant thing.
Whoever opens the box meets three layers: the book cover outside, a court scene inside, and finally the fragrant wood resting in the tray.
The Tale of Genji and Genji-kō
The Tale of Genji was written in the early eleventh century by a lady of the Heian court known to later readers as Murasaki Shikibu. It has fifty four chapters. Scent is everywhere in it: robes perfumed with incense, people recognised by smell, contests in blending incense.
Centuries later, incense players built a game on the tale, called Genji-kō. Five packets of incense are warmed in turn. Some are the same, some different. Players mark which packets match by joining vertical lines.
Five packets yield exactly fifty two ways of grouping. Each was assigned to a chapter, leaving out the first and the last. Every result thus has a literary name. To guess the combination of scents correctly is to name a chapter.
These Genji-kō symbols later left the game and appeared on textiles, ceramics and lacquer. They became a script of their own, belonging both to literature and to smell.
When a book becomes a shell for scent
Book shaped incense boxes are not rare in Japanese art. But this shape says more than novelty. It says that for incense players, The Tale of Genji and fragrant wood belonged to the same world.
In the Meiji period, when this box was made, Japan was opening and changing fast. Lacquer like this mostly looked back: to the Heian court, to the incense pastimes of earlier centuries. It held on to a culture while that culture was changing.
The Met's collection also holds an incense box shaped as two shells, also from Mrs. Crocker, painted with a scene from chapter forty two of the tale. One borrows the shape of the book; the other borrows a scene within it.
Olfactory Art