Essays · Olfactory Art
Máret Ánne Sara. Gutted / Gávogálši.
Ruột gan biết trước khi đầu kịp hiểu.
The gut knows before the mind understands.
Máret Ánne Sara, Gutted – Gávogálši (detail), 2022. Photo: Michael Miller / OCA · ArtReview
Một nhà trưng bày đổi tên
Năm 2022, tại Venice Biennale lần thứ 59, Nhà trưng bày Bắc Âu trong khu Giardini được đổi thành Nhà trưng bày Sámi. Đây là lần đầu người Sámi, dân tộc bản địa sống trên vùng đất trải qua phía bắc Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan và một phần Nga, có một không gian mang tên mình ở Biennale.
Ba nghệ sĩ được mời: Máret Ánne Sara, Pauliina Feodoroff và Anders Sunna. Ba giám tuyển là Liisa-Rávná Finbog, Katya García-Antón và Beaska Niillas. Feodoroff ghi lại những tổn hại môi trường trên đất Sámi. Sunna làm một dải tranh năm tấm về cuộc tranh chấp pháp lý kéo dài năm mươi năm của gia đình ông.
Tác phẩm của Sara trong nhà trưng bày ấy tên là Gutted, bằng tiếng Anh, và Gávogálši, bằng tiếng Bắc Sámi. Tiếng Anh gutted vừa có nghĩa là bị moi ruột, vừa có nghĩa là suy sụp, tan nát.
Dạ dày khô, treo lơ lửng
Vật liệu chính là dạ dày tuần lộc, phơi khô cho đến khi thành những lớp vỏ mỏng, sẫm màu, bề mặt có lông mịn. Cùng với chúng là gân tuần lộc. Chúng được treo từ trần bằng những sợi dây gần như không nhìn thấy, tạo thành những hình dạng giống nấm, lơ lửng giữa khoảng không.
Nhìn từ xa, chúng có thể bị nhầm là một loại cây, một loại nấm, một thứ mọc ra tự nhiên. Đến gần mới thấy đó là cơ quan của một con vật. Một thứ vốn ở bên trong nay treo ra bên ngoài, trước mắt mọi người.
Sara lớn lên trong một gia đình chăn tuần lộc. Với người Sámi làm nghề này, không bộ phận nào của con vật bị bỏ phí. Thịt, da, xương, gân, sừng, dạ dày đều có cách dùng. Tác phẩm của bà vừa tôn vinh nghề chăn tuần lộc, vừa tôn trọng chính những con vật đã cho vật liệu. Đó là một đạo lý về tài nguyên có từ trước rất lâu khi thế giới bắt đầu nói về bền vững.
Một mùi được làm ra để nói về nỗi sợ
Phần thứ hai của tác phẩm nằm trong không khí. Một cộng sự của Sara làm ra một mùi hăng nồng, lan khắp phòng. Năm ấy người xem vẫn phải đeo khẩu trang, vậy mà mùi vẫn đi qua được. Theo ArtReview, mùi được làm để diễn tả nỗi sợ, và cả hy vọng.
Lựa chọn này không ngẫu nhiên. Người Sámi coi trọng cái gọi là cảm giác trong ruột, sự hiểu biết bằng bản năng. Theo giới thiệu của Office for Contemporary Art Norway, đơn vị tổ chức nhà trưng bày, dạ dày trong tác phẩm được xem là nơi đầu tiên cơ thể phản ứng với những gì xảy ra trên đời, một thứ trí khôn song song nối con người, tuần lộc và những sự sống khác.
Mùi và dạ dày làm cùng một việc: chúng đi qua lý trí. Ta không quyết định có sợ hay không. Bụng thắt lại trước. Ta không quyết định có ngửi hay không. Mũi đã nhận rồi. Sara đặt người xem vào tình thế ấy, để họ cảm thấy một điều trước khi được giải thích.
Nỗi sợ có nguồn gốc
Nỗi sợ trong phòng không trừu tượng. Nhiều năm trước đó, Sara đã được biết đến qua Pile o' Sápmi Supreme, một tấm màn làm từ 400 đầu tuần lộc có lỗ đạn, xếp thành lá cờ Sámi. Đó là tác phẩm phản đối lệnh buộc giết bớt tuần lộc mà nhà nước áp lên đàn của gia đình bà.
Nhiều người Sámi đã phải ra toà để giữ quyền được tiếp tục nghề chăn tuần lộc. Theo giới thiệu của OCA, mỗi chiếc dạ dày trong Gutted đại diện cho một người có trách nhiệm trong những xung đột mà gia đình Sara phải trải qua. Bằng cách ấy, bà trả nỗi đau về phía những người gây ra nó, và tự giải thoát mình khỏi nó.
Ba năm sau, Sara tiếp tục làm việc với tuần lộc và mùi ở quy mô lớn hơn, trong Hyundai Commission tại Tate Modern. Nhưng ở Venice, mọi thứ còn gọn: vài chiếc dạ dày khô, vài sợi gân, và một mùi đi qua lớp khẩu trang. Đủ để người xem hiểu bằng bụng trước khi hiểu bằng đầu.
A pavilion renamed
In 2022, at the 59th Venice Biennale, the Nordic Pavilion in the Giardini became the Sámi Pavilion. It was the first time the Sámi, the Indigenous people whose land stretches across northern Norway, Sweden, Finland and part of Russia, had a space in their own name at the Biennale.
Three artists were invited: Máret Ánne Sara, Pauliina Feodoroff and Anders Sunna. The curators were Liisa-Rávná Finbog, Katya García-Antón and Beaska Niillas. Feodoroff documented environmental damage to Sámi land. Sunna made a five-panel frieze about his family's fifty-year legal battle.
Sara's work there is called Gutted in English and Gávogálši in North Sámi. The English word means both disembowelled and devastated.
Dried stomachs, hanging
The main material is reindeer stomach, dried into thin, dark husks with a softly furred surface, together with reindeer sinew. They hang from the ceiling on almost invisible threads, forming fungus-like shapes suspended in the air.
From a distance they might pass for a plant or a mushroom, something that simply grew. Up close they are an animal's organs. Something that belongs inside now hangs outside, in front of everyone.
Sara grew up in a reindeer-herding family. For Sámi herders, no part of the animal is wasted. Meat, hide, bone, sinew, antler and stomach all have uses. Her work honours herding and the animals that supplied the material. It is an ethic of resources much older than the word sustainability.
A smell made to speak of fear
The second part of the work is in the air. A collaborator of Sara's made a pungent smell that fills the room. That year visitors still had to wear masks, and the smell got through anyway. According to ArtReview, it was designed to express fear, and hope as well.
The choice is deliberate. Sámi thought values what might be called gut feeling, knowing by instinct. As the Office for Contemporary Art Norway, which organised the pavilion, describes it, the stomach in this work is the first place the body reacts to events in the world, a parallel intelligence connecting humans, reindeer and other life.
Smell and stomach do the same thing: they bypass reason. We do not decide to be afraid. The gut tightens first. We do not decide to smell. The nose has already received it. Sara places visitors in that position, so they feel something before it is explained.
Fear with a source
The fear in the room is not abstract. Years earlier Sara became known for Pile o' Sápmi Supreme, a curtain of 400 bullet-pierced reindeer heads arranged as the Sámi flag, a protest against the state-ordered culling of her family's herd.
Many Sámi have had to go to court to keep the right to herd. According to OCA, each stomach in Gutted stands for a person responsible for the conflicts the Sara family has lived through. In this way she sends the trauma back towards those who caused it, and frees herself from it.
Three years later Sara worked with reindeer and smell on a far larger scale in the Hyundai Commission at Tate Modern. In Venice, everything was still compact: a few dried stomachs, some sinew, and a smell that passed through a mask. Enough to be understood in the gut before the head.
Olfactory Art