Essays · Olfactory Art
Marguerite Humeau. Birth Canal (Venus body odour), The scent of the birth of humankind.
Mọi người đều từng đi qua mùi này. Không ai nhớ nó.
Everyone has passed through this smell. No one remembers it.
Một triển lãm đi ngược
Mùa thu năm 2018, New Museum ở New York mở triển lãm Birth Canal của Marguerite Humeau, nghệ sĩ người Pháp. Triển lãm kéo dài từ ngày 4 tháng 9 năm 2018 đến ngày 6 tháng 1 năm 2019, do Natalie Bell giám tuyển.
Cách bố trí phòng đã là một phần của ý tưởng. Người xem bước vào từ phía lối ra. Căn phòng được hình dung như một đường sinh, và người đi vào là người đi ngược lại con đường mà mọi người từng đi qua một lần, lúc chào đời.
Trong phòng có mười hai bức tượng, mỗi bức đứng dưới một ngọn đèn chiếu riêng. Có một bản âm thanh. Và có một mùi.
Mùi ấy có tên dài như một nhãn hiện vật: Birth Canal (Venus body odour), The scent of the birth of humankind. Mùi cơ thể của Venus, mùi của sự ra đời của loài người. Đó là một mùi tổng hợp, được làm ra để gợi lại mùi của một cuộc sinh nở.
Mười hai Venus
Những bức tượng trong phòng lấy cảm hứng từ các tượng Venus thời tiền sử, những hình người nữ nhỏ bằng đá, xương hay ngà mà khảo cổ học tìm thấy ở nhiều nơi. Một trong số đó là Venus of Hohle Fels, tạc bằng ngà voi ma mút, được xem là một trong những tượng người cổ nhất từng tìm thấy.
Humeau không chép lại chúng. Bà thiết kế tượng bằng máy tính, rồi làm ra bằng đá cẩm thạch, đồng và thạch cao tuyết hoa. Hình khối vẫn nhận ra được là thân người, nhưng trơn láng, căng, như một thứ vừa cổ xưa vừa chưa có trong quá khứ.
Tên tượng đọc lên như một bệnh án kỳ lạ. Một người nữ bảy mươi tuổi đã ăn não của một con lười. Một người nữ không rõ tuổi đã ăn não của một con quỷ Tasmania. Một người nữ bảy mươi tuổi đã ăn não cá sấu. Một người nữ hai mươi lăm tuổi đang mang thai, cùng với chính mình lúc chín mươi tuổi, đã ăn não rùa.
Những cái tên này đến từ một giả thuyết của nhà nhân học Bethe Hagens: người tiền sử có thể đã ăn não động vật để tìm những trạng thái tâm thần khác thường. Trong cách đọc mà triển lãm dựa vào, tượng Venus không chỉ là hình người. Chúng có thể là công cụ tâm linh của các thầy cúng, hay một kiểu tài liệu về giải phẫu cơ thể phụ nữ.
Tiếng khóc và ánh đèn
Bản âm thanh trong phòng cũng có tên: các Venus hình dung sự tuyệt chủng của con cháu mình, loài người. Nghe trong phòng là tiếng rên, tiếng thét, tiếng lảm nhảm và tiếng cười. Đèn chiếu trên các bức tượng nhấp nháy theo nhịp âm thanh.
Như vậy, triển lãm nối hai đầu của một câu chuyện. Một đầu là lúc loài người ra đời. Đầu kia là lúc loài người có thể biến mất. Các bức tượng mẹ đứng ở giữa, nhìn về cả hai phía.
Người xem đi trong phòng tối, giữa những thân tượng sáng lên rồi tắt, nghe những âm thanh không hẳn là người, không hẳn là thú. Và suốt lúc ấy, có một mùi trong không khí mà họ không gọi được tên.
Vì sao lại là một mùi
Hình ảnh của sự sinh nở thì có nhiều. Tranh, ảnh, tượng, sách giải phẫu. Nhưng mùi của nó thì gần như không được ghi lại ở đâu. Không có bảo tàng nào lưu một mùi như vậy.
Humeau chọn đúng chỗ trống đó. Mùi là giác quan gần nhất với phần cổ của não bộ, phần mà triển lãm cũng nhắc tới qua câu chuyện về não bò sát và não giữa. Một mùi có thể đi thẳng vào người ngửi, trước khi họ kịp đọc nhãn hay nghĩ ra điều gì. Cùng năm đó ở London, Pierre Huyghe trong UUmwelt cũng tìm tới mùi khi nói về não và những gì ở ngoài tầm với của ngôn ngữ.
Mùi trong Birth Canal không cần đúng hoàn toàn. Không ai có thể kiểm chứng. Điều nó làm là đặt người xem vào một vị trí lạ: đứng trước một khởi đầu của chính mình, của loài mình, mà mình đã quên.
Có lẽ đó là lý do tác phẩm để lại ấn tượng lâu. Tượng có thể được chụp ảnh, âm thanh có thể được ghi lại. Mùi thì chỉ có ở trong phòng, trong những tháng triển lãm mở cửa. Ai đã ngửi thì mang theo. Ai chưa ngửi thì chỉ có thể đọc về nó, như ta đọc về lúc mình chào đời.
An exhibition entered backwards
In autumn 2018 the New Museum in New York opened Birth Canal, an exhibition by the French artist Marguerite Humeau. It ran from 4 September 2018 to 6 January 2019 and was curated by Natalie Bell.
The layout was part of the idea. Visitors entered through the exit. The room was imagined as a birth canal, and whoever walked in was travelling backwards along the passage every person makes once, at birth.
Inside stood twelve sculptures, each under its own spotlight. There was a sound piece. And there was a smell.
The smell carried a title as long as a museum label: Birth Canal (Venus body odour), The scent of the birth of humankind. A synthetic scent, made to evoke the smell of a birth.
Twelve Venuses
The sculptures draw on prehistoric Venus figurines, small female figures in stone, bone or ivory found at sites across the world. One of them is the Venus of Hohle Fels, carved from mammoth ivory and counted among the oldest human figures ever found.
Humeau did not copy them. She designed the sculptures by computer, then made them in marble, bronze and alabaster. The forms still read as bodies, but smooth and taut, at once ancient and never seen before.
The titles read like strange case notes. A 70 year old female human has ingested a sloth's brain. A female human of unknown age has ingested a Tasmanian devil's brain. A 70 year old female has ingested an alligator's brain. A 25 year old pregnant female and herself at 90 have ingested a tortoise's brain.
These titles come from a theory by the anthropologist Bethe Hagens: that early humans may have eaten animal brains to reach altered states. In the reading the show draws on, the Venus figures are more than images of women. They may have been spiritual tools for shamans, or a kind of anatomical guide to the female body.
Cries and light
The sound piece has its own title: the Venuses envision the extinction of their offspring, humankind. What fills the room are whines, shrieks, gibbering and laughter. The spotlights flash in time with the audio.
So the exhibition joins the two ends of a story. At one end, humankind is born. At the other, it may disappear. The mother figures stand in between, facing both ways.
Visitors move through a dark room, among bodies that light up and go dark, hearing voices that are neither quite human nor quite animal. And all the while there is a smell in the air they cannot name.
Why a smell
Images of birth are everywhere. Paintings, photographs, statues, anatomy books. Its smell is recorded almost nowhere. No museum keeps such a thing.
Humeau chose that gap. Smell is the sense closest to the old parts of the brain, the parts the show itself invokes through its talk of the reptilian brain and the midbrain. A smell reaches the visitor before they read a label or form a thought. The same year in London, Pierre Huyghe in UUmwelt also turned to smell when working with the brain and what lies beyond language.
The scent in Birth Canal does not need to be accurate. No one could check. What it does is place the visitor somewhere strange: before a beginning of their own, and of their species, that they have forgotten.
Perhaps that is why the work lingers. The statues can be photographed; the sound can be recorded. The smell existed only in the room, during the months the show was open. Those who smelled it carry it with them. Everyone else can only read about it, the way we read about our own birth.
Olfactory Art