Essays · Modern Art
Max Ernst. Celebes.
Một vật quen, thêm vài chi tiết, thành lạ.
A familiar thing, a few additions, and it turns strange.
Tate · Tate
Con voi từ Celebes
Celebes được vẽ ở Cologne năm 1921, bằng sơn dầu trên toan, khổ khoảng 125 x 108 cm. Đó là bức tranh lớn đầu tiên của Max Ernst. Góc dưới bên trái có chữ ký và năm, góc dưới bên phải ghi tên tranh.
Giữa tranh là một khối tròn khổng lồ, giống nồi hơi, đứng trên hai chân. Nó có một cái đầu có sừng với đôi mắt như không nhìn thấy gì. Nhưng ở phía bên trái lại chìa ra một cặp ngà, gợi ý rằng có thể còn một cái đầu khác ở mặt bên kia. Một cái vòi dài như rắn thò ra từ một lỗ phía trên. Trên đỉnh là một cấu trúc sặc sỡ chứa một con mắt.
Con vật đứng giữa một khoảng trống rộng, nhưng có những dấu hiệu cho thấy nó cũng có thể đang bị gắn vào một nền đặc. Trên trời, hai con cá bơi. Quanh nó là ba vật dựng đứng. Ở góc dưới, một hình người như ma nơ canh, không đầu, giơ một tay lên như đang vẫy con quái vật lại gần.
Không có gì trong tranh khớp với nhau theo lẽ thường. Nhưng từng thứ lại được vẽ rất rõ, rất chắc, như một bức ảnh.
Từ một tấm ảnh nhân học
Hình nồi hơi ấy có nguồn gốc cụ thể. Theo hồ sơ của Tate, hoạ sĩ John Craxton là người đầu tiên nhận ra nó, và Ernst về sau xác nhận: hình dáng lấy từ một minh hoạ trong một tạp chí nhân học của Anh, chụp một bồ chứa ngô cộng đồng rất lớn của một tộc người được ghi là ở miền nam Sudan.
Tấm ảnh chụp từ cùng một góc, và dáng bồ gần như giống hệt. Nhưng Ernst đổi hẳn tính chất của nó. Cái bồ đất sét rỗng lòng được phủ một vẻ kim loại. Rồi ông thêm sừng, ngà, vòi, mắt. Một vật dùng để giữ lương thực trở thành một cỗ máy đáng sợ.
Đây là cách Ernst hay làm. Từ năm 1919, ông cắt dán những hình ảnh tìm được trong sách báo, tranh minh hoạ, danh mục hàng hoá, để tạo ra những kết hợp kỳ quái. Celebes mọc ra trực tiếp từ thói quen ấy, dù lần này không có bản cắt dán nào làm trước. Tate nhận xét rằng những thực tại mới của ông càng đáng sợ vì chúng được làm từ thế giới quen thuộc.
Một câu vè của học trò
Cái tên Celebes cũng có một nguồn không ai ngờ. Ernst kể với Roland Penrose rằng nó lấy từ một bài vè tục tĩu mà học trò Đức hay đọc cho nhau nghe. Câu đầu nói về con voi từ Celebes, một hòn đảo ở Indonesia, với một thứ mỡ vàng dính ở phía sau. Những câu tiếp theo còn thô hơn.
Vì thế bức tranh đôi khi còn được gọi là Con voi Celebes. Cái tên không giải thích gì về tranh. Nó chỉ mở ra một liên tưởng, nửa trẻ con, nửa bậy bạ, đúng tinh thần Dada mà Ernst theo đuổi những năm ấy.
Mặt sau tấm toan còn có vài hình vẽ nguệch ngoạc: người, thú, hai nhân vật cầm thứ trông như gậy đánh gôn, cạnh đó là chữ GOLF, và một cái đầu kỳ dị với bong bóng thoại ghi HA HA. Phần lớn không liên quan gì tới mặt trước. Nhưng chúng cho thấy một người vẽ đang đùa, ngay cả khi mặt kia của tấm toan trông rất nghiêm.
Trước khi có tên Siêu thực
Năm 1921, phong trào Siêu thực chưa chính thức ra đời. Tuyên ngôn Siêu thực của André Breton phải tới năm 1924 mới xuất hiện. Nhưng Celebes đã có gần đủ những gì về sau thành đặc điểm của nhóm: những kết hợp không giải thích được, những hình như từ giấc mơ, và gợi nhắc tới kỹ thuật liên tưởng tự do của Freud.
Người mua bức tranh đầu tiên là nhà thơ Paul Éluard, bạn của Ernst, ngay sau khi tranh vẽ xong. Năm 1938 nó chuyển sang tay Roland Penrose, người giữ nó tới năm 1975, rồi trao lại để bán lấy tiền cho Viện Nghệ thuật Đương đại ở London. Tate mua bức tranh cùng năm.
Nhìn Celebes cạnh những hình biến dạng của Dalí vẽ hơn mười năm sau, có thể thấy Ernst đã mở đường sớm đến mức nào. Nhưng khác với nhiều giấc mơ Siêu thực về sau, quái vật của Ernst có một cái gốc rất thật. Nó từng là một cái bồ đựng hạt, đứng dưới nắng, ở một nơi rất xa Cologne.
The elephant from Celebes
Celebes was painted in Cologne in 1921, oil on canvas, roughly 125 by 108 centimetres. It was Max Ernst's first large painting. The lower left corner carries his signature and the date; the lower right, the title.
At its centre stands a huge rounded form, like a boiler, on two legs. It has a horned head with eyes that seem sightless. Yet a pair of tusks projecting on the left hints at another head on the far side. A long snake-like coil emerges from a hole near the top. Above sits a brightly coloured construction holding an eye.
The creature stands in open space, though there are signs it may also be embedded in a solid ground. Two fish swim in the sky. Three upright objects surround it. In the lower corner, a headless, mannequin-like figure raises one arm as if beckoning the monster closer.
Nothing fits together by ordinary logic. Yet each part is painted clearly and firmly, almost like a photograph.
From an anthropology photograph
The boiler shape has a specific source. According to Tate's records, the painter John Craxton first spotted it, and Ernst later confirmed it: the form comes from an illustration in an English anthropological journal showing a huge communal corn bin belonging to a people recorded as living in the southern Sudan.
The photograph is taken from the same angle and the shape is nearly identical. But Ernst changed its nature. The hollow clay container was given a metallic skin. Then came horns, tusks, a trunk, an eye. A vessel for keeping food became a menacing machine.
This was typical of him. From 1919 he had been cutting up found images from books, illustrations and trade catalogues to build strange combinations. Celebes grew directly from that habit, though this time no collage was made first. Tate observes that his new realities are all the more disturbing because they are made from the known world.
A schoolboy rhyme
The title has an unexpected source too. Ernst told Roland Penrose it came from a crude rhyme German schoolboys recited. Its first line concerns the elephant from Celebes, an island in Indonesia, and some sticky yellow grease on its behind. The later lines are ruder still.
So the painting is sometimes called The Elephant Celebes. The title explains nothing. It opens an association, half childish, half obscene, very much in the Dada spirit Ernst pursued at the time.
The back of the canvas holds some doodles: people, animals, two figures holding what look like golf clubs beside the word GOLF, and a grotesque head with a speech balloon reading HA HA. Most have nothing to do with the front. But they show a painter joking, even while the other side looks grave.
Before Surrealism had a name
In 1921 Surrealism did not yet officially exist; André Breton's manifesto came in 1924. Yet Celebes already holds most of what would define the movement: inexplicable combinations, dreamlike images, echoes of Freud's free association.
The first owner was the poet Paul Éluard, Ernst's friend, who bought it soon after it was finished. In 1938 it passed to Roland Penrose, who kept it until 1975 and then gave it to be sold for the benefit of the Institute of Contemporary Arts in London. Tate bought it that year.
Seen beside Dalí's shifting figures of more than a decade later, Celebes shows how early Ernst opened the way. Unlike many later Surrealist dreams, though, his monster has a very real root. It was once a grain bin, standing in the sun, very far from Cologne.
Modern Art