Essays · Contemporary Art
Mierle Laderman Ukeles. Touch Sanitation Show.
Thành phố sống nhờ những bàn tay ta không nhìn thấy.
A city lives by hands we do not see.
Một triển lãm trong trạm rác
Năm 1984, ở New York, một triển lãm nghệ thuật được dựng ở nơi ít ai nghĩ tới: trạm trung chuyển rác đường thuỷ ở phố 59, nơi rác của thành phố được chuyển xuống sà lan. Theo Creative Time, tổ chức nghệ thuật thực hiện dự án, đây là triển lãm nghệ thuật đầu tiên đặt trong một cơ sở vệ sinh thật ở Hoa Kỳ.
Tên triển lãm là Touch Sanitation Show, phần một. Người làm là Mierle Laderman Ukeles.
Bản thân toà nhà cũng có câu chuyện của nó. Trạm được xây năm 1901, được cải tạo năm 1934 bởi WPA, cơ quan công trình công cộng của chính phủ Mỹ thời Đại khủng hoảng, và đã có lịch phá dỡ sau khi triển lãm khép lại vào tháng 10 năm 1984.
Nghĩa là tác phẩm được dựng trong một nơi sắp biến mất, về những người mà thành phố vốn không nhìn thấy.
Những cái bắt tay
Triển lãm ấy là một chặng trong một công việc dài hơn nhiều. Trước đó, Ukeles đã đi khắp New York để gặp những người công nhân vệ sinh của thành phố, khoảng 8.500 người. Bà bắt tay từng người, và cảm ơn họ vì đã giữ cho New York sống.
Không có vật thể nào được làm ra từ những cuộc gặp ấy. Tác phẩm là chính hành động: đến, chìa tay, nói một câu. Lặp lại cho đến khi đi hết thành phố.
Hành động ấy nhỏ, gần như ngượng ngùng. Nhưng với những người làm một công việc bị xem là bẩn, bị né tránh, việc có người chủ động nắm tay họ không phải chuyện nhỏ. Cái bắt tay đảo ngược một thói quen: thay vì quay mặt khỏi người đổ rác, một nghệ sĩ bước về phía họ.
Tấm ảnh Creative Time dùng để giới thiệu triển lãm do chính Ukeles chụp, qua phòng tranh Ronald Feldman Fine Arts. Nghệ sĩ không đứng ngoài quan sát. Bà ở bên trong, cầm máy, giữa những người bà đã gặp.
Nghệ thuật của việc giữ gìn
Ukeles thường được gắn với khái niệm maintenance art, nghệ thuật bảo trì. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: phần lớn đời sống không phải là làm ra cái mới, mà là giữ cho cái đã có tiếp tục vận hành. Rửa, dọn, lau, đổ rác. Làm xong hôm nay thì mai lại làm.
Những việc ấy không bao giờ kết thúc, nên không bao giờ thành một sản phẩm để trưng bày. Chúng cũng thường được giao cho những người ít được nhìn thấy nhất. Trong nhà, đó hay là phụ nữ. Ngoài phố, đó là công nhân vệ sinh.
Ukeles hỏi: nếu những việc ấy được gọi là nghệ thuật thì sao? Nếu người làm chúng được đối xử như người làm ra tác phẩm? Touch Sanitation Show đặt câu hỏi ấy vào đúng nơi nó thuộc về: một trạm rác, với mùi, tiếng máy và những chuyến xe của nó.
Người xem bước vào không phải để chiêm ngưỡng một vật đẹp. Họ bước vào một phần của thành phố mà họ vẫn dùng mỗi ngày, gián tiếp, qua túi rác đặt trước cửa, mà chưa từng thấy tận mắt.
Vì sao vẫn còn đáng nhớ
Bốn mươi năm sau, câu hỏi của Ukeles không cũ đi. Mỗi thành phố vẫn sống nhờ những người làm việc lúc ta ngủ. Rác biến khỏi vỉa hè trước khi ta thức dậy. Ta chỉ để ý khi nó không biến đi.
Touch Sanitation Show không cố làm cho rác trở nên đẹp. Nó cũng không biến người công nhân thành biểu tượng. Nó chỉ đưa người xem đến tận nơi, và để họ tự nhìn.
Có một tác phẩm khác cũng nhìn thẳng vào chỗ đồ vật đi về: Break Down của Michael Landy, nơi mọi thứ một người sở hữu bị nghiền nát trước mắt công chúng. Landy hỏi ta sở hữu gì. Ukeles hỏi ai dọn những gì ta bỏ đi.
Cả hai câu hỏi dẫn về cùng một chỗ: phía sau mỗi vật ta dùng là một chuỗi bàn tay. Ukeles đã đi bắt từng bàn tay trong chuỗi ấy.
An exhibition in a garbage station
In 1984, in New York, an art exhibition opened somewhere few would have imagined: the 59th Street Marine Transfer Station, where the city's garbage was moved onto barges. According to Creative Time, the organisation behind the project, it was the first art exhibition in a real sanitation facility in the United States.
It was called Touch Sanitation Show, Part One. The artist was Mierle Laderman Ukeles.
The building had its own story. The station was built in 1901, renovated in 1934 by the WPA, the Depression era public works agency, and was scheduled for demolition after the exhibition closed in October 1984.
So the work was made in a place about to disappear, about people the city did not see.
The handshakes
The exhibition was one stage in a much longer piece of work. Before it, Ukeles had travelled across New York to meet the city's sanitation workers, some 8,500 of them. She shook each one's hand and thanked them for keeping New York alive.
No object came out of those meetings. The work was the action itself: arrive, hold out a hand, say a sentence. Repeat until the city has been covered.
The gesture is small, almost awkward. But for people whose work is seen as dirty and avoided, someone reaching for their hand is not a small thing. The handshake reverses a habit: instead of turning away from the person who takes the garbage, an artist walks towards them.
The photograph Creative Time uses for the exhibition was taken by Ukeles herself, courtesy of Ronald Feldman Fine Arts. She did not observe from outside. She was inside, holding the camera, among the people she had met.
The art of keeping things going
Ukeles is often linked with the idea of maintenance art. The core idea is simple: most of life is not making something new but keeping what exists working. Washing, clearing, wiping, taking out the trash. Done today, due again tomorrow.
This work never ends, so it never becomes a product to display. It is also usually given to the people least seen. At home, often women. On the street, sanitation workers.
Ukeles asks: what if this work were called art? What if the people who do it were treated as the makers of a work? Touch Sanitation Show put the question where it belongs: in a garbage station, with its smell, its machines, its trucks.
Visitors did not come to admire a beautiful object. They walked into a part of the city they use every day, indirectly, through the bag left by the door, and had never seen.
Why it still matters
Forty years on, the question has not aged. Every city still runs on people who work while we sleep. Garbage leaves the pavement before we wake. We only notice when it does not.
Touch Sanitation Show did not try to make garbage beautiful. Nor did it turn workers into symbols. It simply brought visitors to the place and let them look.
Another work also looks straight at where things end up: Michael Landy's Break Down, in which everything one person owned was shredded in public. Landy asks what we own. Ukeles asks who clears away what we throw out.
Both questions lead to the same place: behind every object we use is a chain of hands. Ukeles went and shook each hand in that chain.
Contemporary Art