Essays · Olfactory Art
Phê bình mùi. Viết về thứ không ai nhìn thấy.
Chữ phải làm thay mắt.
Words have to do the work of the eye.
Roudnitska và mỹ học của người trong nghề
Trước khi có người phê bình từ bên ngoài, đã có những nhà điều hương cố viết về nghề của mình như một nghệ thuật. Edmond Roudnitska là một trong số đó. Ông là người làm Eau Sauvage cho Dior năm 1966, và ông cũng viết, trong đó có cuốn L'Esthétique en question năm 1977.
Điều Roudnitska muốn nói khá đơn giản mà cũng khá táo bạo: một nước hoa có thể được đánh giá bằng tiêu chuẩn thẩm mỹ, như một bức tranh hay một bản nhạc. Không chỉ là dễ chịu hay không, bán chạy hay không, mà là có hình thức không, có ý không, có cân bằng không.
Viết như vậy từ bên trong nghề có một cái lợi lớn: người viết biết vật liệu. Nhưng cũng có một giới hạn: người viết đứng về phía người làm. Phê bình, theo nghĩa đầy đủ, cần thêm một giọng nói đứng ở phía người ngửi.
Chấm sao cho một mùi
Năm 2008, Luca Turin và Tania Sanchez in Perfumes: The Guide. Cuốn sách làm một việc mà trước đó hiếm ai làm công khai: viết những bài ngắn về rất nhiều chai nước hoa đang bán, và chấm sao cho từng chai, như người ta chấm sao cho phim.
Điều khiến cuốn sách được nhớ không chỉ là những ngôi sao. Đó là giọng văn. Hai tác giả viết về mùi bằng hình ảnh, bằng so sánh, bằng sự hài hước, và bằng sự thẳng thắn. Họ khen hết lời những gì họ thấy đẹp và không ngại nói điều họ thấy nhạt. Người đọc có thể không đồng ý, nhưng họ luôn biết người viết đứng ở đâu.
Cùng những năm ấy, Chandler Burr viết về nước hoa cho The New York Times, đặt mùi vào cùng trang với các môn nghệ thuật khác. Năm 2012, Burr làm giám tuyển cho The Art of Scent ở Museum of Arts and Design, New York, một triển lãm trình bày mười hai tác phẩm mùi từ Jicky năm 1889 đến năm 2012 như một chất liệu lớn của sáng tạo nghệ thuật.
Công bằng với cả hai phía
Phê bình mùi cũng có những câu hỏi khó. Mũi mỗi người mỗi khác. Một mùi đổi theo da, theo thời tiết, theo lúc ngửi. Một chai có thể được đổi công thức sau khi bài viết đã in. Một ngôi sao hôm nay có thể không còn đúng với chai bán năm sau.
Người làm nghề đôi khi thấy những lời chê ngắn gọn là không công bằng với nhiều tháng làm việc. Người đọc đôi khi thấy những lời khen dài dòng là khó kiểm chứng. Cả hai cảm giác đều có cơ sở. Phê bình tốt không xoá được chúng, chỉ có thể minh bạch về cách mình đã ngửi: ngửi ở đâu, bao lâu, so với cái gì.
Ngày nay, bên cạnh sách, có những tạp chí chuyên về mùi, như Nez ở Pháp, đăng bài của nhà điều hương, nhà sử học, nhà khoa học cạnh nhau. Phê bình mùi đang tìm dần một ngôn ngữ chung, chậm, nhưng rõ hơn trước.
Chữ làm thay mắt
Người phê bình phim có thể đặt ảnh chụp cảnh phim cạnh bài viết. Người phê bình tranh có bản chụp tranh. Người viết về mùi không có gì để đặt cạnh. Người đọc phải tin vào chữ, hoặc phải tự đi ngửi.
Vì thế phê bình mùi là một bài tập khó của ngôn ngữ. Nó buộc chữ phải làm thay mắt: tạo ra màu, chất, nhiệt độ, chuyển động, chỉ từ một cảm giác không hình. Khi làm tốt, nó không chỉ đánh giá một chai. Nó dạy người đọc cách chú ý. Một câu mô tả hay không bắt người đọc đồng ý. Nó chỉ mở ra thêm một cách để ngửi.
Đó có lẽ là giá trị lâu nhất của phê bình mùi. Một ngôi sao có thể sai. Một câu văn tốt thì ở lại, và lần sau khi ta ngửi, ta có thêm một từ để gọi tên điều mình đang cảm thấy.
Roudnitska and the insider's aesthetics
Before critics wrote from outside, some perfumers tried to write about their craft as an art. Edmond Roudnitska was one of them. He made Eau Sauvage for Dior in 1966, and he also wrote, including L'Esthétique en question in 1977.
What Roudnitska argued was simple and rather bold: a perfume can be judged by aesthetic standards, like a painting or a piece of music. Not only pleasant or not, successful or not, but does it have form, does it have an idea, does it hold its balance.
Writing from inside the trade has a great advantage: the writer knows the materials. It also has a limit: the writer stands on the maker's side. Criticism in the full sense needs another voice, standing on the side of the person who smells.
Stars for a smell
In 2008 Luca Turin and Tania Sanchez published Perfumes: The Guide. The book did something few had done openly before: short reviews of a great many perfumes on sale, each given a star rating, as films are.
What made the book memorable was not only the stars. It was the voice. The two authors wrote about smell through images, comparisons, humour and candour. They praised fully what they found beautiful and did not hesitate to say what they found flat. Readers might disagree, but they always knew where the writers stood.
In the same years Chandler Burr wrote about perfume for The New York Times, putting smell on the same page as the other arts. In 2012 Burr curated The Art of Scent at the Museum of Arts and Design in New York, an exhibition presenting twelve scent works, from Jicky in 1889 to 2012, as a major medium of artistic creation.
Fair to both sides
Scent criticism has its hard questions. Every nose differs. A scent shifts with skin, weather, the moment of smelling. A bottle may be reformulated after the review is printed. Today's stars may not hold for next year's bottle.
Perfumers sometimes feel that a brisk dismissal is unfair to months of work. Readers sometimes feel that long praise is hard to check. Both feelings have ground. Good criticism cannot erase them; it can only be open about how it smelled: where, for how long, against what.
Today, beside books, there are magazines devoted to smell, such as Nez in France, printing perfumers, historians and scientists side by side. Scent criticism is slowly finding a shared language, slower than other arts, but clearer than before.
Words doing the eye's work
A film critic can set a still beside the review. An art critic has a photograph of the painting. A writer on smell has nothing to set beside the text. Readers must trust the words, or go and smell for themselves.
So scent criticism is a hard exercise in language. It makes words do the eye's work: produce colour, texture, temperature, movement, from a sensation with no image. Done well, it does more than judge a bottle. It teaches the reader how to pay attention. A good description does not force agreement. It opens one more way to smell.
That may be its most lasting value. A star can be wrong. A good sentence stays, and next time we smell, we have one more word for what we feel.
Olfactory Art