Essays · Olfactory Art
Puqua. Man Making Incense Sticks.
Trước khi thành khói, nhang là việc của một bàn tay.
Before it becomes smoke, incense is the work of a pair of hands.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một người, một tấm ván, hai bàn nhang
Victoria and Albert Museum ở London giữ một bức tranh màu nước và mực trên giấy, khổ 36 x 46 cm, có tên Man Making Incense Sticks: người làm nhang. Bảo tàng ghi người vẽ là Puqua, nơi vẽ là Quảng Châu, thời gian khoảng năm 1790.
Hồ sơ tả bức tranh bằng vài dòng. Nhân vật chính mặc áo lam, ngồi ở đầu một tấm ván dài màu nâu. Phía sau, trên hai chiếc bàn, là những đống nhang. Không có phong cảnh, không có câu chuyện. Chỉ có người thợ, chỗ làm, và thành quả.
Bức tranh không nói chính xác người thợ đang làm công đoạn nào. Penta không đoán thay. Điều có thể thấy là tỉ lệ: tấm ván dài, đống nhang lớn, người thì nhỏ và ngồi yên. Việc làm nhang, nhìn qua bức tranh, là một việc của sự lặp lại. Một que, rồi một que nữa, rồi hàng trăm que, cho tới khi bàn đầy.
Bảo tàng mua bức tranh từ Parsons & Sons và vào sổ năm 1898. Nó từng được in trong sách Souvenir from Canton, về tranh xuất khẩu Trung Hoa ở V&A, xuất bản ở Thượng Hải năm 2003.
Một trăm nghề ở Quảng Châu
Man Making Incense Sticks không đứng một mình. Theo V&A, nó thuộc một bộ 100 bức, mỗi bức vẽ một nghề hay một công việc ở Quảng Châu. Trong bộ có người làm giấy, người đổi tiền, thầy bói, thợ may, thợ làm tên, thợ sửa ô, người bán chim.
Và có một bức nữa về hương: Man Selling Incense Sticks, người bán nhang. Cũng một người áo lam, lần này đứng giữa hai chiếc hộp màu đỏ cam. Hai bức cùng khổ, cùng thời, cùng nhập bảo tàng năm 1898. Đặt cạnh nhau, chúng kể hai đầu của một con đường: nơi nhang được làm và nơi nhang được bán.
V&A giải thích vì sao những bức tranh như thế ra đời: chúng được làm cho người châu Âu, những người muốn biết thêm về Trung Hoa và con người ở đó. Cuối thế kỷ 18, Quảng Châu là cảng chính nơi thương nhân phương Tây được phép buôn bán với Trung Hoa. Họ mua trà, lụa, sứ, và cả tranh, như một cách mang một phần thành phố về nhà.
Những bộ tranh nghề nghiệp vì thế là một kiểu từ điển bằng hình. Mỗi trang một nghề. Người xem ở London hay Amsterdam lật qua, và thấy một thành phố họ có thể không bao giờ tới. Họ thấy người làm nhang. Họ không ngửi được nhang.
Người làm ra khói
Trong lịch sử nghệ thuật về mùi hương, người ta hay gặp đồ vật: lư, hộp, bình, những thứ đẹp đẽ đã được giữ lại vì chất liệu quý. Người làm ra hương thì hiếm khi xuất hiện. Họ không để lại chữ ký trên que nhang. Que nhang cháy hết, người làm nó cũng biến mất theo.
Bức tranh của Puqua là một ngoại lệ nhỏ. Nó được vẽ không phải để tôn vinh người thợ, mà để giải thích cho người nước ngoài. Nhưng chính vì thế, nó giữ lại một cảnh mà người trong cuộc có lẽ không thấy cần ghi: một ngày làm việc bình thường, giữa những đống nhang chưa đốt.
Ở Nhật, gần đây, nghề làm nhang được ghi lại bằng máy ảnh, như những xưởng nhang ở Awaji. Nhưng ở Quảng Châu năm 1790 chưa có máy ảnh. Chỉ có màu nước, giấy, và một người vẽ tên Puqua mà ngày nay gần như không ai biết thêm gì. V&A ghi tên ông, và ở một chỗ viết là Paqua.
Hơn hai thế kỷ sau, người áo lam vẫn ngồi ở đầu tấm ván. Những đống nhang phía sau vẫn chưa cháy. Chúng sẽ không bao giờ cháy. Chúng là mùi được giữ ở trạng thái trước khi thành mùi.
A man, a board, two tables of incense
The Victoria and Albert Museum in London holds a painting in watercolour and ink on paper, 36 by 46 cm, called Man Making Incense Sticks. The museum names the painter as Puqua, the place as Guangzhou, the date as about 1790.
The record describes the picture in a few lines. The central figure wears blue and sits at the end of a long brown board. Behind him, on two tables, are piles of incense sticks. No landscape, no story. Just the worker, the workplace, and the work.
The picture does not say exactly which stage of the process he is at. Penta will not guess. What can be seen is proportion: a long board, large piles, a small, still man. Making incense, as the picture shows it, is a work of repetition. One stick, then another, then hundreds, until the tables are full.
The museum bought the painting from Parsons & Sons and entered it in its registers in 1898. It was reproduced in Souvenir from Canton, a book on the V&A's Chinese export paintings, published in Shanghai in 2003.
A hundred trades in Canton
Man Making Incense Sticks does not stand alone. According to the V&A, it belongs to a set of 100 paintings, each showing a trade or occupation in Canton. The set includes a paper maker, a money changer, a fortune teller, a tailor, an arrow smith, an umbrella mender, a bird seller.
And there is one more about incense: Man Selling Incense Sticks. Again a man in blue, this time standing between two orange red boxes. The two share a size, a date, and the year they entered the museum, 1898. Side by side, they show two ends of one road: where incense is made and where it is sold.
The V&A explains why such paintings existed: they were made for Europeans eager to learn more about China and its people. In the late 18th century Canton was the main port where Western merchants were allowed to trade with China. They bought tea, silk, porcelain, and pictures too, as a way of carrying part of the city home.
Sets of trades were a kind of picture dictionary. One page, one trade. A viewer in London or Amsterdam turned the pages and saw a city they might never reach. They saw the incense maker. They could not smell the incense.
The man who makes the smoke
In the art history of scent, we mostly meet objects: burners, boxes, bottles, beautiful things kept because their materials were precious. The people who made the incense rarely appear. They signed nothing on a stick. The stick burns away, and its maker disappears with it.
Puqua's painting is a small exception. It was not painted to honour the worker but to explain him to foreigners. Yet because of that, it keeps a scene insiders may never have thought worth recording: an ordinary working day among piles of unlit incense.
In Japan, incense making has recently been recorded by camera, as in the incense workshops of Awaji. But Canton in 1790 had no cameras. Only watercolour, paper, and a painter called Puqua about whom almost nothing more is known today. The V&A records his name, and in one place spells it Paqua.
More than two centuries later, the man in blue still sits at the end of the board. The piles behind him are still unlit. They never will be. They are scent held in the state before it becomes scent.
Olfactory Art