Essays · Contemporary Art
Refik Anadol. Unsupervised: Machine Hallucinations, MoMA.
Khi một bảo tàng nhớ lại chính nó.
When a museum remembers itself.
Một kho ảnh đi vào cỗ máy
Từ ngày 19 tháng 11 năm 2022 đến ngày 29 tháng 10 năm 2023, ở MoMA, New York, có một màn hình lớn không đứng yên lúc nào. Trên đó, những khối màu cuộn lại, tan ra, dựng lên thành hình rồi đổ xuống. Không có bức tranh nào được nhận ra. Nhưng người đứng xem vẫn thấy quen.
Đó là Unsupervised: Machine Hallucinations, MoMA của Refik Anadol và studio của ông. Theo trang chính thức của nghệ sĩ, nhóm đã đưa 138.151 hình ảnh từ kho lưu trữ số của MoMA vào một mô hình máy học. Mô hình ấy biến mỗi hình ảnh thành một điểm trong một không gian toán học có 1.024 chiều, nơi những tác phẩm giống nhau nằm gần nhau, những tác phẩm khác nhau nằm xa.
Dự án được làm cùng hai giám tuyển của MoMA là Michelle Kuo và Paola Antonelli. Anadol gọi loạt tác phẩm của mình là những cơn ảo giác của máy, và ở MoMA, cơn ảo giác ấy có nguồn gốc là chính bảo tàng.
Không có người dạy
Chữ unsupervised trong tên tác phẩm là một thuật ngữ của máy học. Nó chỉ cách huấn luyện mà không có ai gắn nhãn cho dữ liệu. Máy không được bảo đây là tranh lập thể, kia là ảnh chụp, đây là thiết kế ghế. Nó tự tìm ra những mối liên hệ, theo logic của riêng nó.
Anadol dùng một kiến trúc mạng có tên StyleGAN2, rồi cho phần mềm đi dạo trong cái không gian toán học mà mô hình đã dựng. Mỗi bước đi sinh ra một hình mới. Màn hình vì thế không chiếu một video lặp lại. Nó chiếu một quá trình đang diễn ra.
Kết quả không giống bất kỳ tác phẩm nào trong bộ sưu tập, nhưng cũng không xa lạ với chúng. Có lúc một mảng màu gợi đến hội hoạ trừu tượng. Có lúc một đường cong gợi đến một vật dụng thiết kế. Người xem tự đoán, và mỗi người đoán một kiểu, tuỳ những gì họ từng thấy.
Anadol mô tả việc ông làm là lần theo những quyết định vô thức của cỗ máy. Chữ vô thức ở đây dĩ nhiên là một phép ẩn dụ. Nhưng nó nói đúng cảm giác đứng trước màn hình: thấy một thứ gì đó đang nghĩ, mà không biết nó nghĩ gì.
Bảo tàng tự mơ
Một bảo tàng thường làm ngược lại. Nó phân loại, gắn nhãn, ghi năm, ghi chất liệu, đặt mỗi tác phẩm vào một ô. Unsupervised bỏ hết các nhãn ấy đi. Một bức tranh lập thể và một chiếc ghế, một bức ảnh và một tấm áp phích, tất cả trở thành cùng một thứ: dữ liệu về hình dạng và màu sắc.
Có người thấy điều đó đáng lo, vì nó xoá đi bối cảnh và tên người làm. Có người thấy nó đẹp, vì nó cho thấy một bộ sưu tập như một khối sống thay vì một danh mục. Tác phẩm không chọn phe. Nó chỉ đặt câu hỏi trước mặt người xem, ngay ở sảnh, nơi ai cũng phải đi qua.
Anadol đã đi tiếp hướng này ở nhiều dự án khác, như Machine Dreams: Rainforest, nơi cỗ máy học từ rừng mưa thay vì từ tranh. Nhưng ở MoMA, chủ đề có sức nặng riêng: một trong những bảo tàng nghệ thuật hiện đại quan trọng nhất thế giới để một cỗ máy nhìn lại toàn bộ trí nhớ của mình.
Đứng trước màn hình, người ta không học thêm được gì về từng tác phẩm. Nhưng người ta hiểu thêm về cách trí nhớ làm việc: nó không lưu, nó biến đổi. Và có lẽ người ta sẽ nhìn những bức tranh ở các tầng trên theo một cách khác, như những mảnh nhỏ của một giấc mơ lớn hơn.
An archive enters the machine
From 19 November 2022 to 29 October 2023, at MoMA in New York, a large screen never stood still. Masses of colour curled, dissolved, rose into shapes and collapsed. No painting could be identified. Yet viewers felt something familiar.
This was Unsupervised: Machine Hallucinations, MoMA, by Refik Anadol and his studio. According to the artist's own site, the team fed 138,151 images from MoMA's digital archive into a machine learning model. The model turned each image into a point in a mathematical space of 1,024 dimensions, where similar works sit close together and different ones far apart.
The project was made with two MoMA curators, Michelle Kuo and Paola Antonelli. Anadol calls his series machine hallucinations, and at MoMA the hallucination had the museum itself as its source.
No one teaching
Unsupervised is a machine learning term. It means training without anyone labelling the data. The machine is not told this is Cubism, that is a photograph, this is a chair design. It finds connections on its own, by its own logic.
Anadol used a network architecture called StyleGAN2, then let software wander through the mathematical space the model had built. Every step produces a new image. So the screen does not play a looping video. It shows a process in motion.
The results resemble no single work in the collection, yet are not strangers to them. At times a field of colour recalls abstract painting. At times a curve recalls a designed object. Viewers guess, each differently, according to what they have seen before.
Anadol describes his work as tracing the machine's unconscious decisions. Unconscious is a metaphor, of course. But it names the feeling in front of the screen: watching something think, without knowing what it thinks.
The museum dreams
A museum usually does the opposite. It classifies, labels, dates, lists materials, places each work in a box. Unsupervised removes all the labels. A Cubist painting and a chair, a photograph and a poster, all become the same thing: data about shape and colour.
Some find this troubling, since it erases context and the names of makers. Some find it beautiful, since it shows a collection as a living mass rather than a catalogue. The work takes no side. It puts the question before the viewer, in a space everyone has to pass through.
Anadol pursued this direction in other projects, such as Machine Dreams: Rainforest, where the machine learns from a rainforest instead of paintings. At MoMA the subject carries its own weight: one of the most important museums of modern art letting a machine look back over its whole memory.
In front of the screen, nothing new is learned about any single work. But something is learned about how memory works: it does not store, it transforms. And perhaps the paintings upstairs look a little different afterwards, like small pieces of a larger dream.
Contemporary Art