Essays · Photography
Rinko Kawauchi. Utatane.
Giữa ngủ và thức, mọi thứ chưa có tên.
Between sleep and waking, nothing has a name yet.
© Rinko Kawauchi · SFMOMA
Ba cuốn sách cùng một lúc
Năm 2001, Rinko Kawauchi ra mắt cùng lúc ba cuốn sách ảnh đầu tay: Utatane, Hanabi và Hanako. Bà khi ấy chưa đến ba mươi tuổi. Việc một nhiếp ảnh gia trẻ xuất hiện bằng ba cuốn sách một lượt là điều hiếm, và nó khiến người ta chú ý ngay.
Năm sau, 2002, Kawauchi nhận giải Kimura Ihei lần thứ 27 cho Utatane và Hanabi. Kimura Ihei là giải nhiếp ảnh mang tên một nhiếp ảnh gia Nhật lớn, thường được xem như lời công nhận quan trọng đầu tiên cho những người mới trong nghề ở Nhật. Với Kawauchi, nó mở đầu cho một sự nghiệp sau này có hơn hai mươi lăm cuốn sách.
Trong ba cuốn, Utatane là cuốn có cái tên nói rõ nhất về cách nhìn của bà. Utatane trong tiếng Nhật là giấc ngủ chợp, giấc ngủ gật ngắn giữa ngày, khi người ta chưa nằm hẳn xuống mà đã thiếp đi. Không phải giấc ngủ sâu, cũng không phải lúc tỉnh táo. Là khoảng giữa.
Đặt tên cuốn sách đầu tay theo một trạng thái nửa vời là một lựa chọn lạ. Người mới vào nghề thường muốn tuyên bố điều gì đó rõ ràng. Kawauchi chọn điều ngược lại: một cái tên nói về sự chưa chắc chắn, về lúc ý thức còn mờ.
Nhìn bằng đôi mắt vừa mở
Ảnh trong Utatane là những mảnh của đời sống hằng ngày. Không có sự kiện, không có nhân vật để theo, không có chuyến đi xa. Kawauchi chụp những thứ nằm trong tầm tay, và để chúng đứng cạnh nhau mà không giải thích.
Cái làm các tấm ảnh ấy khác đi là cách chúng được nhìn. Màu thường nhạt và sáng hơn thực tế một chút. Khung ảnh gần như vuông, không có hướng đọc ưu tiên từ trái sang phải hay từ trên xuống dưới. Vật trong ảnh hiện ra gần, có khi quá gần để nhận ra ngay. Tất cả tạo cảm giác như vừa mở mắt sau một giấc ngủ ngắn: thế giới vẫn ở đó, nhưng hơi lạ, hơi xa, chưa được sắp xếp lại bằng lý trí.
Đó là trạng thái Kawauchi quan tâm. Khi tỉnh táo, ta nhìn vật để dùng nó: cái cốc để uống, cái cửa để đi qua. Trong khoảnh khắc lơ mơ, vật chưa có công dụng. Nó chỉ có hình, có màu, có ánh sáng. Utatane chụp vật ở trạng thái ấy, trước khi chúng trở lại thành đồ dùng.
Cách nhìn này về sau đi theo Kawauchi suốt sự nghiệp, từ Illuminance năm 2011 đến những loạt ảnh về nghi lễ và đất đai sau đó. Nhưng ở Utatane nó mới nhất, chưa được đặt tên, như chính trạng thái mà cuốn sách mô tả.
Một tấm ảnh trong bảo tàng
Sách không phải nơi duy nhất Utatane tồn tại. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco, SFMOMA, giữ một bản in không đề từ loạt Utatane, làm năm 2001. Đó là một bản in màu chromogenic kích thước 27,2 x 27,4 cm, gần như vuông tuyệt đối, được tặng bảo tàng năm 2014 từ bộ sưu tập Kurenboh.
Tách khỏi cuốn sách, tấm ảnh đứng một mình trên tường. Nó mất đi nhịp lật trang, mất đi những tấm đứng trước và sau. Nhưng nó được thêm một thứ: thời gian nhìn. Người xem trong bảo tàng có thể đứng lâu trước một tấm ảnh nhỏ, lâu hơn nhiều so với khi lật sách.
Kích thước nhỏ cũng đáng kể. Một tấm ảnh chưa đến ba mươi phân không áp đảo người xem. Nó buộc người ta bước lại gần, cúi xuống một chút. Cử chỉ ấy tự nhiên giống cách ta nhìn một thứ gì đó lúc vừa tỉnh: nghiêng người tới, nheo mắt, cố hiểu mình đang thấy gì.
Hơn hai mươi năm sau khi ra đời, Utatane vẫn không bị cũ. Có lẽ vì trạng thái nó ghi lại không thuộc về năm nào. Ai cũng từng thiếp đi một chút giữa buổi chiều, rồi mở mắt ra và thấy căn phòng của mình như lần đầu.
Three books at once
In 2001 Rinko Kawauchi released three first books at once: Utatane, Hanabi and Hanako. She was not yet thirty. A young photographer arriving with three books together was rare, and it drew attention at once.
The following year, 2002, Kawauchi received the 27th Kimura Ihei Award for Utatane and Hanabi. Named after a major Japanese photographer, the award is often seen as the first important recognition for newcomers to the field in Japan. For Kawauchi it opened a career that has since produced more than twenty five books.
Of the three, Utatane is the one whose title speaks most clearly about her way of seeing. In Japanese, utatane is a doze, a short nap in the daytime, when one drifts off without really lying down. Not deep sleep, not full wakefulness. The space between.
Naming a first book after a half state is an unusual choice. Newcomers usually want to declare something clearly. Kawauchi chose the opposite: a title about uncertainty, about the moment when awareness is still blurred.
Seeing with eyes just opened
The pictures in Utatane are fragments of everyday life. No event, no character to follow, no journey. Kawauchi photographs what is within reach and lets the pictures stand side by side without explanation.
What sets them apart is how they are seen. Colour is often pale and a touch brighter than life. The frame is nearly square, with no preferred direction of reading. Things appear close, sometimes too close to recognise at once. Together this feels like opening your eyes after a short sleep: the world is still there, but slightly strange, slightly distant, not yet reordered by reason.
That is the state Kawauchi cares about. Awake, we look at things in order to use them: a cup to drink from, a door to pass through. In the half asleep moment, things have no use yet. They have only shape, colour and light. Utatane photographs things in that state, before they turn back into tools.
This way of seeing followed Kawauchi through her career, from Illuminance in 2011 to later series on ritual and land. But in Utatane it is at its newest, still unnamed, like the very state the book describes.
A photograph in a museum
The book is not the only place Utatane lives. The San Francisco Museum of Modern Art holds an untitled print from the series, made in 2001. It is a chromogenic print measuring 27.2 by 27.4 centimetres, almost perfectly square, given to the museum in 2014 from the Kurenboh Collection.
Taken out of the book, the picture stands alone on a wall. It loses the rhythm of turning pages and the images before and after it. But it gains something: time to look. In a museum one can stand before a small print far longer than one lingers on a page.
Its small size matters too. A picture under thirty centimetres does not overwhelm. It makes you step closer and bend a little. That gesture resembles the way we look at something just after waking: leaning in, narrowing the eyes, trying to understand what we see.
More than twenty years on, Utatane has not aged. Perhaps because the state it records belongs to no particular year. Everyone has drifted off in the middle of an afternoon, then opened their eyes to see their own room as if for the first time.
Photography