Essays · Photography
Tomoko Yoneda. Scene.
Nơi chốn không nhớ. Chỉ có cái tên là còn nhớ.
A place does not remember. Only its name does.
Ikon Gallery · Ikon Gallery
Phong cảnh và dòng chú thích
Scene là loạt ảnh màu Tomoko Yoneda bắt đầu từ năm 2000 và vẫn tiếp tục. Mỗi tấm là một phong cảnh bình thường. Một bãi cát rộng. Một cánh rừng thưa. Một ngọn đồi cỏ xanh ở rìa thành phố. Không có gì trong khung hình báo hiệu điều bất thường.
Rồi người xem đọc tên ảnh. Tên ảnh của Yoneda thường có hai phần: một chữ gọi tên cảnh, và một dòng cho biết nơi đó là đâu. Bãi biển hoá ra là Sword Beach ở Normandy, một trong những bãi đổ bộ ngày D năm 1944, chụp năm 2002. Khu rừng là Delville Wood, nơi diễn ra một phần trận Somme năm 1916, cũng chụp năm 2002. Ngọn đồi ở Berlin, chụp năm 2000, là đồi đắp từ gạch đá đổ nát sau các trận ném bom của quân Đồng Minh.
Tấm ảnh không đổi. Chỉ có cách người xem nhìn nó là đổi. Chữ làm việc mà ảnh không làm: nó mở ra một lớp thời gian nằm dưới bề mặt.
Đọc trước khi chụp
Yoneda không đến những nơi này một cách tình cờ. Với mỗi địa điểm, bà đọc lịch sử địa phương, xem những ảnh chụp và tranh minh hoạ cũ về nơi đó, và nói chuyện với người đang sống ở đấy. Việc chụp đến sau cùng.
Nhờ vậy bà biết đứng ở đâu. Một góc nhìn có thể trùng với góc của những người lính năm xưa. Một bãi đất trống có thể là nơi từng có hào. Người xem không cần biết những chi tiết đó. Nhưng chúng làm cho mỗi khung hình có trọng lượng, dù trông rất nhẹ.
Danh sách địa điểm của Scene trải qua nhiều nơi: Pháp, Đức, Saipan ở Thái Bình Dương, Bắc Ireland. Đó là những vùng đất của các cuộc chiến thế kỷ hai mươi, những nơi mà người sống hôm nay tắm biển, đi dạo, trồng cây trên chính mặt đất ấy.
Khi thiên nhiên phủ lên
Phần lớn ảnh chiến tranh được chụp khi chiến tranh đang diễn ra. Khói, đổ nát, người chạy. Scene đến muộn hàng chục năm. Nó chụp lúc cỏ đã mọc lại, cây đã lên cao, cát đã được sóng làm phẳng.
Cái muộn ấy chính là đề tài. Thiên nhiên và đời sống thường ngày phủ dần lên các vết thương. Đó là một điều tốt, vì người ta cần sống tiếp. Nhưng nó cũng làm cho quá khứ dễ bị quên. Ảnh của Yoneda đứng ở giữa hai điều ấy. Nó không phản đối việc cỏ mọc. Nó chỉ nhắc rằng cỏ đang mọc trên cái gì.
Năm 2025, loạt Scene được trưng bày trong triển lãm Faultlines ở Daiwa Anglo-Japanese Foundation tại London, do Ikon Gallery phụ trách, cùng với loạt DMZ chụp cây cỏ ở vùng phi quân sự Triều Tiên. Tên triển lãm là đường đứt gãy: những vết nứt vô hình chạy dưới một mặt đất trông liền lặn.
Một nhiếp ảnh gia sống giữa hai nơi
Tomoko Yoneda sinh năm 1965 ở Hyogo, Nhật Bản. Bà học thạc sĩ nhiếp ảnh tại Royal College of Art ở London, tốt nghiệp năm 1991, và sống ở London từ đó. Ảnh của bà từng có mặt ở Venice Biennale năm 2007 và Shanghai Biennale năm 2018.
Song song với Scene, bà làm một loạt khác cũng về ký ức nhưng theo hướng rất gần: Between Visible and Invisible, những bức ảnh đen trắng chụp qua cặp kính của các nhân vật lịch sử. Một loạt nhìn rộng ra mặt đất, một loạt nhìn sát vào trang giấy. Cả hai đều hỏi cùng một điều: cái đã qua còn ở lại được bao nhiêu trong những gì ta đang thấy.
Scene không trả lời. Nó cho người xem một phong cảnh đẹp, rồi một cái tên. Khoảng giữa hai thứ ấy là chỗ người xem phải tự đứng.
Landscape and caption
Scene is a colour series Tomoko Yoneda began in 2000 and continues today. Each picture is an ordinary landscape. A wide stretch of sand. A thin wood. A green hill at the edge of a city. Nothing in the frame signals anything unusual.
Then the viewer reads the title. Yoneda's titles often have two parts: a word naming the scene, and a line saying where it is. The beach turns out to be Sword Beach in Normandy, one of the D-Day landing beaches of 1944, photographed in 2002. The wood is Delville Wood, part of the Battle of the Somme in 1916, also 2002. The hill in Berlin, photographed in 2000, is made of rubble left by Allied bombing.
The picture does not change. Only the way it is seen changes. Words do what the image cannot: they open a layer of time beneath the surface.
Reading before shooting
Yoneda does not arrive at these places by chance. For each site she reads local history, studies old photographs and illustrations of the place, and talks to people who live there now. The photograph comes last.
That is how she knows where to stand. A viewpoint may match the one soldiers had. An empty patch may be where a trench once ran. The viewer need not know these details. But they give each frame weight, however light it looks.
The sites of Scene range widely: France, Germany, Saipan in the Pacific, Northern Ireland. They are grounds of twentieth century conflict, where people today swim, walk and plant on the same earth.
When nature covers over
Most war photographs are taken while the war is happening. Smoke, ruins, running people. Scene arrives decades late. It photographs when grass has grown back, trees have risen, sand has been smoothed by waves.
That lateness is the subject. Nature and daily life slowly cover the wounds. That is good, because people need to go on living. But it also makes the past easy to forget. Yoneda's pictures stand between the two. They do not object to the grass. They only remind us what it grows on.
In 2025 Scene was shown in Faultlines at the Daiwa Anglo-Japanese Foundation in London, organised by Ikon Gallery, alongside DMZ, her photographs of plants in Korea's demilitarised zone. The title names the cracks that run unseen under ground that looks whole.
A photographer between two places
Tomoko Yoneda was born in 1965 in Hyogo, Japan. She completed an MFA in photography at the Royal College of Art in London in 1991 and has lived in London since. Her work has appeared at the Venice Biennale in 2007 and the Shanghai Biennale in 2018.
Alongside Scene she makes another series about memory, but at close range: Between Visible and Invisible, black and white photographs taken through the glasses of historical figures. One series looks out across the ground; the other looks down at a page. Both ask the same thing: how much of the past remains in what we are looking at.
Scene does not answer. It offers a beautiful landscape, then a name. The space between the two is where the viewer has to stand.
Photography