Essays · Photography
Samuel Fosso. Tati.
Bộ áo đổi, người mặc vẫn là một.
The costume changes; the wearer stays one.
© the artist and courtesy JM Patras/Paris · Aperture
Từ một studio ở Bangui
Samuel Fosso sinh ra ở Cameroon. Ngày 14 tháng 9 năm 1975, ông mở một studio ảnh ở Bangui, thủ đô Cộng hoà Trung Phi, và đặt tên nó là Studio Photo Gentil. Ông chụp chân dung cho khách. Và trong cùng căn phòng ấy, trước cùng tấm phông ấy, ông bắt đầu chụp chính mình.
Từ căn phòng nhỏ ấy, một thực hành kéo dài cả đời bắt đầu. Fosso mặc quần áo khác nhau, đứng trước phông nền của studio, thử những dáng đứng, những vai. Chân dung tự chụp với ông không phải là ghi lại mình trông ra sao. Nó là một sân khấu nhỏ, nơi ông diễn những người mà mình có thể là.
Gần hai thập kỷ sau, cách làm ấy đưa ông tới Paris, và tới một đơn đặt hàng không giống ai chờ đợi.
Một đơn đặt hàng bị đổi hướng
Năm 1997, Tati, cửa hàng bách hoá bình dân nổi tiếng ở khu Barbès, Paris, kỷ niệm năm mươi năm. Cửa hàng mời Fosso cùng hai bậc thầy nhiếp ảnh chân dung Tây Phi là Seydou Keïta và Malick Sidibé. Ý tưởng ban đầu: dựng lại một studio ảnh kiểu châu Phi ngay trong cửa hàng, chụp chân dung đen trắng cho khách qua đường.
Fosso không làm theo kế hoạch ấy. Ông lấy quần áo và phụ kiện bày bán trong chính cửa hàng, rồi làm mười bức chân dung tự chụp, bằng phim màu. Mỗi tấm là một nhân vật.
Chỗ này đáng dừng lại. Keïta và Sidibé nổi tiếng vì chụp người khác, trao cho khách của mình một hình ảnh đẹp về chính họ. Fosso thì dùng cùng chiếc máy, cùng kiểu studio, để chụp một người duy nhất.
Danh sách nhân vật đọc lên như một tủ quần áo của trí tưởng tượng phương Tây. Tay rocker. Doanh nhân. Người đàn bà tư sản, La Bourgeoise. Người phụ nữ Mỹ được giải phóng của những năm bảy mươi. Thuỷ thủ. Hải tặc. Người chơi golf. Nhân viên cứu hộ bãi biển.
Và tấm được nhắc đến nhiều nhất: Le Chef, người thủ lĩnh đã bán châu Phi cho thực dân. Fosso khoác da thú, đứng trước phông vải sáp in hoa rực rỡ, vừa uy nghi vừa đáng ngờ. Bức ảnh vừa như một lời tôn vinh những thủ lĩnh bộ tộc, vừa như lời phê phán sự cám dỗ của quyền lực thời thực dân.
Những vai diễn và câu hỏi về bản sắc
Nhìn nhanh, loạt Tati có vẻ vui. Màu sắc tươi, dáng đứng phóng đại, những bộ đồ gần như hoá trang. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng hỏi một điều nghiêm túc: ai được phép là ai? Một người đàn ông châu Phi mặc đồ doanh nhân, đồ thuỷ thủ, đồ của một phụ nữ tư sản Pháp. Những bộ áo ấy vốn gắn với những hình mẫu mà phương Tây tự vẽ về mình, và về người khác.
Trong một cuộc trò chuyện với giám tuyển Yves Chatap, đăng trên tạp chí Aperture năm 2017, Fosso nói về công việc của mình như một diễn ngôn về sự phân biệt, về chế độ nô lệ, và về đòi hỏi độc lập và tự do. Những bộ áo mua ở một cửa hàng bình dân trở thành công cụ cho câu hỏi ấy.
Tati mở ra những loạt ảnh lớn hơn về sau. Năm 2008, với African Spirits, Fosso hoá thân thành những nhân vật lịch sử đấu tranh cho dân quyền. Năm 2013, Emperor of Africa nói về ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc ở châu Phi. Năm 2015, SIXSIXSIX gồm 666 chân dung tự chụp, mỗi tấm là duy nhất.
Qua tất cả, gương mặt vẫn là của Fosso. Bộ áo đổi, vai diễn đổi, phông nền đổi. Nhưng người đứng trước ống kính, người tự bấm máy, vẫn là một. Có lẽ đó là điều Tati cho thấy rõ nhất: bản sắc không nằm ở bộ áo, mà ở người quyết định mặc nó.
From a studio in Bangui
Samuel Fosso was born in Cameroon. On 14 September 1975 he opened a photo studio in Bangui, capital of the Central African Republic, and named it Studio Photo Gentil. He made portraits for clients. And in the same room, before the same backdrop, he began to photograph himself.
From that small room a lifelong practice began. Fosso wore different clothes, stood before the studio backdrop, tried poses, tried roles. Self-portraiture for him was not a record of how he looked. It was a small stage where he played the people he might be.
Some two decades later, that method brought him to Paris, and to a commission that went nowhere anyone expected.
A commission redirected
In 1997 Tati, the famous discount department store in the Barbès district of Paris, marked its fiftieth anniversary. It invited Fosso along with two masters of West African studio portraiture, Seydou Keïta and Malick Sidibé. The plan: recreate an African photo studio inside the store and make black and white portraits of passersby.
Fosso did not follow the plan. He took clothes and accessories sold in the store and made ten colour self-portraits. Each picture is a character.
This is worth a pause. Keïta and Sidibé were known for photographing others, giving their sitters a fine image of themselves. Fosso used the same kind of studio to photograph one person only.
The list reads like a wardrobe of the Western imagination. The rocker. The businessman. La Bourgeoise. The liberated American woman of the seventies. The sailor. The pirate. The golfer. The lifeguard.
And the most discussed picture: Le Chef, the chief who sold Africa to the colonists. Fosso wears animal skins before a bright wax print backdrop, grand and suspect at once. The image is both a tribute to tribal leaders and a critique of the temptations of power under colonialism.
Roles and the question of identity
At a glance, Tati looks playful. Bright colour, exaggerated poses, clothes close to costume. Yet together the pictures ask something serious: who is allowed to be whom? An African man in the dress of a businessman, a sailor, a French bourgeois woman. Those clothes belong to types the West drew of itself, and of others.
In a conversation with the curator Yves Chatap, published in Aperture in 2017, Fosso described his work as a discourse about segregation and slavery and a demand for independence and freedom. Clothes from a discount store become tools for that question.
Tati opened onto larger series. In 2008, African Spirits, in which Fosso became historical figures of the civil rights struggle. In 2013, Emperor of Africa, on China's economic reach in Africa. In 2015, SIXSIXSIX, 666 unique self-portraits.
Through it all, the face is Fosso's. Costume, role and backdrop change. But the person before the lens, the one pressing the shutter, stays one. Perhaps that is what Tati shows most clearly: identity lies not in the costume, but in the one who decides to wear it.
Photography