Essays · Photography
Lee Friedlander. Self-Portraits.
Có mặt mà không cần đứng giữa khung hình.
Present without standing in the middle of the frame.
Fraenkel Gallery · Fraenkel Gallery
Người chụp bước vào khung hình
Lee Friedlander sinh năm 1934 ở Mỹ, và là một trong những nhiếp ảnh gia đường phố quan trọng nhất của nửa sau thế kỷ 20. Phần lớn ảnh của ông là cảnh đời sống nước Mỹ: cửa hiệu, biển báo, xe hơi, những góc phố chật những thứ chồng lên nhau.
Từ đầu thập niên 1960, ông bắt đầu một việc mà ít ai làm một cách có hệ thống. Ông đưa chính mình vào ảnh. Không phải bằng cách quay máy về phía mặt mình như một bức chân dung thông thường, mà bằng những cách lặng lẽ hơn.
Cái bóng của ông đổ lên vỉa hè, lên bãi cỏ, lên tường nhà, có khi lên lưng một người phụ nữ đi phía trước. Hình phản chiếu của ông hiện ra trong cửa kính cửa hiệu, trong gương chiếu hậu, trong gương của một phòng khách sạn. Có khi chỉ một phần cơ thể lọt vào mép khung.
Người chụp, vốn luôn đứng ngoài ảnh, bỗng trở thành một phần của bố cục. Không nổi bật hơn cột đèn hay tấm biển. Chỉ là một hình khối nữa trong cảnh.
Một cuốn sách năm 1970
Năm 1970, Friedlander in cuốn Self Portrait qua nhà xuất bản của chính ông, Haywire Press. Đây là cuốn sách đầu tiên của ông. Sách gồm hơn bốn mươi ảnh đen trắng, phần lớn chụp trong những năm 1960, được Friedlander thiết kế cùng Marvin Israel.
Cuốn sách được in rất kỹ ở Meriden Gravure Company, bang Connecticut, từ những bản tách màu hai tông do Richard Benson thực hiện. Những sắc xám của ảnh bạc gelatin được giữ lại trên trang giấy.
Ảnh trong sách được chụp khắp nước Mỹ: New York, New Orleans, Chicago, Colorado, Florida, Wisconsin, Kentucky, Cape Cod, dọc những con đường như Route 9W hay Palisades Parkway. Mỗi nơi một cảnh khác, nhưng người chụp luôn lẩn ở đâu đó trong khung hình.
Xem cả cuốn, ta có cảm giác một người vừa có mặt khắp nơi, vừa không thật sự ở đâu cả. Ông đi qua, để lại cái bóng, rồi đi tiếp.
Hài hước và nghiêm túc
Nhiều bức trong Self-Portraits có một chất hài hước khô. Cái bóng của Friedlander đổ đúng lên lưng một người lạ, như thể hai người dính vào nhau. Hình ông lọt vào tấm kính giữa đám hàng hoá bày trong tủ. Người xem mỉm cười vì sự tình cờ được bắt đúng lúc.
Nhưng đằng sau sự hài hước là một câu hỏi nghiêm túc của nhiếp ảnh: người chụp đứng ở đâu so với thứ mình chụp? Ảnh thường giả vờ rằng người chụp không có mặt, rằng cảnh vật tự hiện ra. Friedlander không chấp nhận sự giả vờ ấy. Ông cho thấy mình luôn ở đó, và luôn là một phần của cảnh.
Ông cũng dùng mình như một vật đối chiếu. Đặt cái bóng của mình cạnh những người khác, ông làm cho cảnh có thêm một lớp: người chụp nhìn, và bị nhìn thấy đang nhìn.
Cách làm này có họ hàng với những bức ảnh tự chụp của Vivian Maier, cũng đầy bóng đổ và hình phản chiếu. Nhưng ảnh của Maier chỉ được biết đến sau khi bà mất. Friedlander thì công bố chúng từ sớm, như một phần chính thức trong tác phẩm của mình.
Hơn sáu mươi năm
Friedlander không dừng lại sau cuốn sách năm 1970. Ông tiếp tục tự chụp mình suốt hơn sáu mươi năm. Những bức sau này có khi cho thấy khuôn mặt rõ hơn, có khi cho thấy tuổi tác, những giai đoạn của đời sống.
Fraenkel Gallery, nơi đại diện cho ông, mô tả loạt ảnh này như một sự đan xen giữa đời sống nghề nghiệp, đời sống riêng và đời sống sáng tạo của Friedlander. Ông chụp khi đi làm, khi đi chơi, khi ở nhà. Máy ảnh luôn theo ông, và ông luôn lọt vào máy ảnh.
Nhìn tổng thể, Self-Portraits không phải là chân dung theo nghĩa thông thường. Nó không cho ta biết Friedlander trông ra sao, nghĩ gì, cảm thấy gì. Nó cho ta biết một điều đơn giản hơn: ông đã ở đây, và ở đây nữa. Một bản ghi của sự có mặt, kéo dài qua nhiều thập niên.
The photographer steps into the frame
Lee Friedlander was born in 1934 in the United States and is one of the most important street photographers of the second half of the twentieth century. Most of his pictures show American life: shopfronts, signs, cars, street corners crowded with things layered on top of one another.
From the early 1960s he began something few had done systematically. He put himself into the picture. Not by turning the camera on his face like an ordinary portrait, but in quieter ways.
His shadow falls on a pavement, on a lawn, on the side of a house, sometimes on the back of a woman walking ahead. His reflection appears in shop windows, in rear view mirrors, in a hotel room mirror. Sometimes only part of his body slips into the edge of the frame.
The photographer, usually outside the picture, becomes part of the composition. No more prominent than a lamppost or a sign. Just one more shape in the scene.
A book in 1970
In 1970 Friedlander published Self Portrait through his own press, Haywire Press. It was his first book. It held more than forty black and white pictures, most made during the 1960s, and was designed by Friedlander with Marvin Israel.
The book was carefully printed by the Meriden Gravure Company in Connecticut, from duotone separations made by Richard Benson. The greys of the gelatin silver prints were kept on the page.
The pictures were taken across America: New York, New Orleans, Chicago, Colorado, Florida, Wisconsin, Kentucky, Cape Cod, along roads such as Route 9W and the Palisades Parkway. Each place a different scene, yet the photographer always lurks somewhere in the frame.
Seen as a whole, the book gives the sense of someone who is everywhere and nowhere at once. He passes through, leaves his shadow, and moves on.
Funny and serious
Many of the self-portraits have a dry humour. Friedlander's shadow falls squarely on a stranger's back, as if the two were joined. His reflection slips into a shop window among the goods on display. The viewer smiles at a coincidence caught at just the right moment.
Behind the humour is a serious question for photography: where does the photographer stand in relation to what is photographed? Pictures often pretend the photographer is absent, that the scene simply appears. Friedlander refuses that pretence. He shows that he is always there, always part of the scene.
He also uses himself as a foil. Placing his shadow beside other people adds a layer: the photographer looks, and is seen looking.
This is related to the self-portraits of Vivian Maier, also full of shadows and reflections. But Maier's pictures became known only after her death. Friedlander published his early, as an open part of his work.
More than sixty years
Friedlander did not stop after the 1970 book. He went on photographing himself for more than six decades. Later pictures sometimes show his face more clearly, sometimes show age, the stages of a life.
Fraenkel Gallery, which represents him, describes the series as an interweaving of his professional, personal and creative life. He photographed while working, while travelling, while at home. The camera was always with him, and he was always slipping into it.
Taken together, Self-Portraits is not portraiture in the usual sense. It does not tell us what Friedlander looks like, thinks or feels. It tells us something simpler: he was here, and here too. A record of presence, stretched across decades.
Photography