Essays · Photography
Vivian Maier. Self-portraits.
Bà ở đó, nhưng luôn nghiêng một chút khỏi khung.
She is there, but always a little to one side.
Người bảo mẫu cầm máy ảnh
Vivian Maier sinh năm 1926 và mất năm 2009. Bà là người Mỹ, làm bảo mẫu khoảng bốn mươi năm, từ thập niên 1950 trở đi, ở New York rồi ở Chicago. Trong suốt những năm ấy, bà chụp ảnh. Đời sống đường phố, chân dung những người lạ, những đứa trẻ bà quen. Và chính bà.
Lúc sinh thời, gần như không ai biết Maier là nhiếp ảnh gia. Bà không trưng bày, không in sách, không tìm người xem. Nhiều cuộn phim bà chụp thậm chí chưa bao giờ được tráng.
Năm 2007, kho lưu trữ của bà tình cờ được phát hiện trong một nhà kho ở Chicago. Trong đó có hơn 120.000 âm bản, phim Super 8 và 16 mm, băng ghi âm, ảnh in, và hàng trăm cuộn phim chưa tráng. Kho ảnh được cứu lại qua các cuộc bán đấu giá, và chỉ từ đó, người ta mới bắt đầu nhìn thấy những gì bà đã nhìn.
Gương, kính và bóng đổ
Trong kho ảnh ấy, chân dung tự chụp và những hình bóng của chính Maier chiếm hơn một phần tư. Đó là một tỉ lệ lớn với một người không bao giờ cho ai xem ảnh của mình.
Nhưng Maier hiếm khi chụp thẳng khuôn mặt. Bà dùng những gì thành phố đưa ra. Một tấm gương treo trong cửa hàng. Mặt kính của một ô cửa bày hàng. Một bề mặt kim loại sáng. Và rất nhiều lần, cái bóng của chính bà đổ dài trên vỉa hè, trên tường, trên mặt đất trước mũi giày.
Trong những tấm ảnh này, bà thường xuất hiện cùng chiếc máy ảnh. Người chụp và vật được chụp là một. Có khi bà nằm ở mép khung, có khi bị cắt mất một nửa, có khi chỉ còn là một khối tối không rõ đường nét. Người xem phải tìm mới thấy bà.
Cách làm này cho ảnh của Maier một sự dè dặt đặc biệt. Bà có mặt, nhưng không chiếm chỗ. Bà ghi lại rằng mình đã ở đó, trong khi vẫn để thành phố làm chủ khung hình.
Một cái bóng là hình ảnh nghèo nhất của một người. Không có mắt, không có nét mặt, không có tuổi. Chỉ còn dáng đứng, độ dài của buổi chiều, hướng của mặt trời. Vậy mà nhìn những cái bóng ấy lâu, người xem bắt đầu nhận ra bà: cách đứng, dáng vai, chiếc máy ảnh đeo trước ngực. Một người được nhận ra qua những gì ít nhất.
Chân dung tự thân và cái bóng của nó
Năm 2020, Bảo tàng Nhiếp ảnh Phần Lan tại Cable Factory ở Helsinki trưng bày những chân dung tự chụp này trong triển lãm The Self-portrait and its Double, từ ngày 17 tháng 1 đến ngày 24 tháng 5. Giám tuyển là Anne Morin. Triển lãm gồm 83 tác phẩm ảnh và phim, trải từ năm 1953 đến năm 1986, và là lần đầu ảnh của Maier đến Phần Lan.
Tên triển lãm chỉ đúng vào điều làm những tấm ảnh này khác thường: chân dung tự thân luôn đi cùng một cái bóng, một bản sao. Mỗi hình phản chiếu là một Maier thứ hai, hơi lệch, hơi méo, không hoàn toàn trùng với người đứng bên ngoài.
Khi đặt những tấm ảnh ấy cạnh nhau, người xem thấy một người phụ nữ nhìn mình suốt ba mươi năm qua các bề mặt của thành phố. Không phải để khoe. Có lẽ để chắc rằng mình đã có mặt. Một kiểu tự chụp gần với cái bóng và hình phản chiếu trong ảnh Lee Friedlander, nhưng lặng lẽ hơn, vì không ai được xem.
Chân dung tự chụp của Maier đáng nhớ vì chúng đảo ngược thứ tự thường gặp. Thường thì người ta nổi tiếng trước rồi mới được nhìn kỹ. Với Maier, những dấu vết đã có sẵn từ trước, chỉ chờ một ngày được mở ra.
The nanny with a camera
Vivian Maier was born in 1926 and died in 2009. An American, she worked as a nanny for about forty years, from the 1950s on, first in New York and then in Chicago. Throughout those years she photographed. Street life, portraits of strangers, the children she knew. And herself.
In her lifetime almost no one knew Maier was a photographer. She did not exhibit, did not publish, did not seek an audience. Many of her rolls were never even developed.
In 2007 her archive was found by chance in a Chicago warehouse. It held more than 120,000 negatives, Super 8 and 16 mm films, audio recordings, prints, and hundreds of undeveloped rolls. The archive was rescued through auctions, and only then did people begin to see what she had seen.
Mirrors, glass and shadows
In that archive, self-portraits and shadow images of Maier make up more than a quarter of the work. That is a large share for someone who never showed her pictures to anyone.
Yet Maier rarely photographed her face head on. She used whatever the city offered. A mirror hung in a shop. The glass of a display window. A bright metal surface. And many times her own shadow, stretched along the pavement, on a wall, on the ground in front of her shoes.
In these pictures she often appears with her camera. The photographer and the subject are one. Sometimes she sits at the edge of the frame, sometimes half cut off, sometimes only a dark shape without clear lines. The viewer has to search to find her.
This gives Maier's pictures a particular reserve. She is present, but she takes no space. She records that she was there, while letting the city own the frame.
A shadow is the poorest image of a person. No eyes, no expression, no age. Only a posture, the length of an afternoon, the direction of the sun. Yet after looking at these shadows long enough, the viewer starts to recognise her: the stance, the shoulders, the camera at her chest. A person recognised through the least.
The self-portrait and its double
In 2020 the Finnish Museum of Photography at the Cable Factory in Helsinki showed these self-portraits in the exhibition The Self-portrait and its Double, from 17 January to 24 May. The curator was Anne Morin. It gathered 83 photographs and films from 1953 to 1986, and was the first showing of Maier's work in Finland.
The title points to what makes these pictures unusual: the self-portrait always comes with a shadow, a copy. Each reflection is a second Maier, slightly off, slightly warped, never quite the same as the woman standing outside it.
Set side by side, the pictures show a woman looking at herself for three decades through the surfaces of a city. Not to show off. Perhaps to be sure she had been there. A kind of self-portrait close to the shadows and reflections in Lee Friedlander's pictures, but quieter, because no one was meant to see.
Maier's self-portraits are memorable because they reverse the usual order. Usually people become known first and are looked at closely afterward. With Maier, the traces were already there, only waiting for the day they would be opened.
Photography