Essays · Contemporary Art
Tunga. Trança.
Vật nặng giữ lại một cử chỉ nhẹ.
A heavy thing holds a light gesture.
Tate · Tate
Một bím tóc bằng chì
Trong bộ sưu tập Tate có một tác phẩm tên Braid, tiếng Bồ Đào Nha là Trança, nghĩa là bím tóc. Nó được làm khoảng năm 1983 bởi Tunga, nghệ sĩ Brazil. Toàn bộ là chì.
Đó là một bím tóc dài, tết ba sợi như người ta vẫn tết tóc hằng ngày. Chỉ khác là mỗi sợi là một khối kim loại xám. Theo Tate, tác phẩm có thể được bày theo nhiều cách: nằm uốn trên sàn, hoặc bò lên tường như một con rắn.
Không có một dáng đúng duy nhất. Mỗi lần trưng bày, bím tóc nằm theo một đường khác. Người xem gặp nó như gặp một vật đang ở giữa chừng một chuyển động, dừng lại đúng lúc ta bước vào phòng.
Tate cho biết đây là một trong những tác phẩm sớm nhất và lớn nhất của loạt bím tóc Tunga làm trong thập niên 1980. Các bím khác có nhiều cỡ, làm bằng đồng và những kim loại khác. Tác phẩm được cho Tate mượn từ Tate Americas Foundation, mua năm 2018 với sự hỗ trợ của Uỷ ban Sưu tập Mỹ Latinh, và từng nằm trong phần trưng bày Materials and Objects ở Tate Modern.
Chì, thứ kim loại mềm
Chì là một kim loại lạ. Nó rất nặng so với kích thước. Nó cũng mềm, đủ mềm để uốn, để gõ, để ép thành hình mà không cần nhiều sức. Nó xám, đục, không bóng lâu. Và nó độc, thứ người ta học cách tránh xa.
Tóc thì ngược lại gần như mọi mặt. Nhẹ. Sống cùng cơ thể. Mọc lại khi bị cắt. Được chải, được vuốt, được chạm hằng ngày. Một bím tóc là một vật rất thân mật, gắn với bàn tay của mẹ, của người yêu, của chính mình trước gương.
Tunga đặt hai thứ ấy vào cùng một vật. Người xem nhìn thấy tóc, nhưng biết đó là chì. Mắt nhận ra một điều quen, trong khi cơ thể đoán được sức nặng của nó. Hai cảm giác không chịu nhường nhau. Tác phẩm nằm ở chỗ căng ấy.
Và vì chì mềm, việc tết nó không phải là một nghịch lý hoàn toàn. Kim loại cho phép bị uốn. Chỉ là mỗi lần uốn, nó giữ nguyên dấu vết, không đàn hồi trở lại như tóc thật.
Giữa thật và huyền thoại
Tate mô tả Tunga là người bị cuốn hút bởi những điều bất ngờ và khó giải thích. Ông lấy chất liệu từ khảo cổ, thần thoại, triết học, tâm lý học và văn chương. Tác phẩm của ông thường bí ẩn, gần với siêu thực.
Tóc, và đặc biệt là hình bím tóc, trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm của ông. Tate nhắc đến sức mạnh gần như ma thuật mà Tunga gán cho tóc: một vật mọc ra từ thân thể nhưng tách được khỏi thân thể, còn lại sau khi người đã đi.
Năm 1984, Tunga dàn dựng lần đầu một buổi trình diễn: hai bé gái song sinh nối với nhau bằng tóc, đi lại trong không gian. Ông cũng viết một bài tiểu luận cùng tên, tạm dịch là Những cặp song sinh dính tóc giữa chúng ta. Trong đó ông ghi lại những chuyện lạ ông gặp hoặc đọc được trên báo và trong các bài khoa học.
Đặc biệt, ông kể lại chuyện hai chị em song sinh ở một vùng Bắc Âu, dính liền nhau bằng tóc, sự tồn tại của họ gây bất an và xung đột trong làng. Tunga lấy hình ảnh kỳ lạ ấy làm điểm tựa cho nhiều buổi trình diễn trong suốt sự nghiệp. Theo Tate, nếu ở bảo tàng bạn tình cờ gặp hai bé gái nối tóc nhau đi dạo, đó chính là một trình diễn do Tunga nghĩ ra.
Một vật ở lại
Đặt Trança cạnh những câu chuyện ấy, bím tóc chì không còn chỉ là một bài tập về chất liệu. Nó giống một di vật từ một câu chuyện không ai kể hết: một phần của một thân thể lớn nào đó, bị cắt ra, rơi xuống, hoá thành kim loại.
Tunga không nói bím tóc thuộc về ai. Ông để người xem tự đoán. Một bím tóc dài như thế cần một cái đầu thế nào? Ai đã tết nó? Vì sao nó nằm đây, trên sàn một phòng trưng bày, mà không nằm trên vai một người?
Không có câu trả lời. Chỉ có vật, nặng, xám, đang uốn theo một đường. Như những vật liệu trong phòng khác biến hình dưới tay nghệ sĩ, như những lớp da vải của Mire Lee treo trên xích trong Turbine Hall, Trança cho thấy một điều: vật liệu cứng có thể mang hình của thứ mềm, và vật liệu mềm có thể mang sức nặng của thứ cứng.
Nhìn lâu, người xem có thể bắt gặp mình đưa tay lên tóc. Một phản xạ nhỏ. Tác phẩm không đòi gì hơn thế.
A braid of lead
Tate's collection holds a work called Braid, in Portuguese Trança. It was made around 1983 by Tunga, a Brazilian artist. It is entirely lead.
It is a long braid, plaited from three strands as hair is plaited every day. Only here each strand is a mass of grey metal. According to Tate, the work can be shown in various configurations: curving across the floor, or snaking up the wall.
There is no single correct shape. Each time it is installed, the braid follows a different line. Visitors meet it as something caught mid movement, stopped just as they walked into the room.
Tate notes that it remains one of the earliest and largest of the braided sculptures Tunga made in the 1980s, in various sizes, from copper and other metals. The work is lent by Tate Americas Foundation, purchased in 2018 with assistance from the Latin American Acquisitions Committee, and has been part of the Materials and Objects display at Tate Modern.
Lead, the soft metal
Lead is a strange metal. Very heavy for its size. Also soft, soft enough to bend, beat and press into shape without much force. Grey, dull, quick to lose its shine. And toxic, something people have learned to keep away from.
Hair is the opposite in almost every way. Light. Alive with the body. Growing back when cut. Combed, stroked, touched every day. A braid is an intimate thing, tied to the hands of a mother, a lover, oneself before a mirror.
Tunga put both into one object. The eye sees hair and knows it is lead. It recognises something familiar while the body guesses at the weight. The two sensations refuse to give way. The work lives in that tension.
And because lead is soft, braiding it is not a complete paradox. The metal allows itself to be bent. Only each bend stays; it does not spring back as real hair does.
Between the real and the mythical
Tate describes Tunga as intrigued by the unexpected and the inexplicable. He drew on archaeology, mythology, philosophy, psychology and literature. His works are enigmatic, close to surreal.
Hair, and especially the braid, recurs across much of his work. Tate speaks of the magical properties Tunga found in hair: something that grows from the body yet can be separated from it, and remains after the person has gone.
In 1984 Tunga first staged a performance of twin girls joined by their hair, moving through a space. He also published an essay of the same title, loosely translated as Capillary Conjoined Twins Among Us, collecting strange occurrences he had lived through or found in newspapers and scientific articles.
In particular he retold the myth of Nordic twin girls joined by the hair, whose existence caused unease and conflict in their village. That uncanny image fed performances throughout his career. Tate notes that if you happen upon twin girls connected by the hair wandering the museum, it is a performance conceived by Tunga.
An object that stays
Placed beside those stories, the lead braid is no longer only an exercise in material. It looks like a relic from a tale no one has finished telling: part of some larger body, cut away, fallen, turned to metal.
Tunga does not say whose braid it is. He leaves it to the viewer. What kind of head would carry a braid so long? Who plaited it? Why is it here on a gallery floor and not on someone's shoulder?
There is no answer. Only the object, heavy, grey, bending along a line. Like other materials transformed by artists, like Mire Lee's fabric skins hanging on chains in the Turbine Hall, Trança shows that a hard material can take the shape of something soft, and a soft form can carry the weight of something hard.
Looking long enough, a viewer may catch a hand rising to their own hair. A small reflex. The work asks for nothing more.
Contemporary Art