Essays · Contemporary Art
Apichatpong Weerasethakul. Fireworks (Archives).
Ký ức hiện ra trong chớp sáng rồi lại chìm vào tối.
Memory appears in a flash, then sinks back into the dark.
© Apichatpong Weerasethakul · SCAI The Bathhouse
Một công viên tượng trong đêm
Sala Keoku là một công viên điêu khắc gần Nong Khai, ở vùng đông bắc Thái Lan, sát biên giới Lào, bên kia sông Mê Kông. Nơi đây có rất nhiều tượng lớn bằng xi măng: rắn thần nhiều đầu, voi, khỉ, chó, những hình người và thú lẫn vào nhau. Chúng hoà hình tượng của Ấn Độ giáo và Phật giáo theo một cách rất riêng, vừa linh thiêng vừa kỳ lạ.
Năm 2014, Apichatpong Weerasethakul quay ở đây vào ban đêm. Không có đèn chiếu cố định. Nguồn sáng là pháo hoa. Mỗi lần pháo nổ, một phần công viên loé lên: một cái đầu rắn, một hàm răng, một bàn tay đá. Rồi tối lại.
Trong những chớp sáng ấy, người xem cũng thấy những diễn viên quen thuộc trong phim của Apichatpong. Họ đứng giữa các bức tượng, lặng lẽ, như thêm một nhóm tượng biết thở. Tác phẩm có tên Fireworks (Archives), pháo hoa, kèm chữ lưu trữ trong ngoặc.
Một cỗ máy ký ức
Tháng 9 năm 2014, phòng tranh SCAI The Bathhouse ở Tokyo giới thiệu tác phẩm trong một triển lãm cùng tên, kèm một số ảnh và hộp đèn khác của Apichatpong. Trong lời giới thiệu, ông gọi Fireworks (Archives) là một cỗ máy ký ức mang tính ảo giác, một cách lập danh mục những bức tượng thú ở ngôi đền này.
Chữ lưu trữ trong tên tác phẩm vì vậy không phải chơi chữ. Ông đang ghi lại một nơi chốn, từng con thú một, như một người làm hồ sơ. Nhưng ông ghi lại bằng thứ ánh sáng ngắn ngủi nhất có thể, thứ ánh sáng không cho người xem nhìn kỹ.
Theo phòng tranh, tác phẩm lấy cảm hứng một phần từ những nghiên cứu khoa học về cách ánh sáng có thể kích hoạt những ký ức cụ thể trong tế bào não. Ý tưởng ấy được Apichatpong chuyển thành hình ảnh: ánh sáng chạm vào một góc tối, và một điều bị quên hiện ra.
Giấc mơ và giấc ngủ, những đề tài quen thuộc của ông, cũng có mặt. Công viên trong đêm giống một giấc mơ, nơi các hình dạng hiện ra không theo trật tự nào, rồi mất đi trước khi kịp hiểu.
Tượng đá như một cuộc nổi dậy
Apichatpong lớn lên ở vùng Isan, vùng đông bắc Thái Lan. Phim của ông thường quay về đây, với những câu chuyện dân gian, những hồn ma, và một lịch sử ít được kể của vùng đất nằm xa thủ đô.
Trong lời giới thiệu ở SCAI, ông đọc những bức tượng ở Sala Keoku như một hình thức nổi dậy. Vùng Isan từng chịu nhiều áp lực từ trung ương ở Bangkok. Những con thú khổng lồ, kỳ dị, không theo khuôn phép nào, là một cách một vùng đất tự nói về mình. Cùng với các diễn viên, chúng tưởng niệm cả sự tàn phá lẫn sự giải phóng của mảnh đất ấy.
Vì vậy pháo hoa ở đây mang hai nghĩa. Nó là lễ hội, là ánh sáng ăn mừng. Nó cũng là tiếng nổ, là thứ gợi đến súng đạn. Mỗi lần các bức tượng loé lên, người xem không biết đó là một cuộc vui hay một cuộc tấn công.
Năm năm trước đó, ông đã làm Primitive ở làng Nabua, cũng thuộc vùng Isan, về ký ức bạo lực mà một ngôi làng mang theo. Fireworks (Archives) tiếp tục mạch ấy, nhưng bằng đá và ánh chớp thay vì những người trẻ trong làng.
Nhìn trong chớp mắt
Điều đọng lại sau khi xem không phải là hình dạng rõ ràng của một bức tượng nào. Đó là nhịp: sáng, tối, sáng, tối. Mắt người xem liên tục phải đoán mình vừa thấy gì.
Apichatpong không cho người xem một hồ sơ đầy đủ. Ông cho một hồ sơ đầy khoảng trống. Giống như cách ký ức thật vận hành: ta không nhớ trọn một nơi chốn, ta nhớ những mảnh được soi sáng.
Sau pháo hoa, bầu trời trở lại màu đen, còn những con thú vẫn đứng đó, trong bóng tối. Chúng không cần được nhìn thấy để tồn tại. Chỉ cần có ai đó, thỉnh thoảng, bật lên một chút ánh sáng.
A sculpture park at night
Sala Keoku is a sculpture park near Nong Khai in northeast Thailand, close to the Lao border across the Mekong. It is full of huge concrete statues: many headed serpents, elephants, monkeys, dogs, human and animal forms merging. They blend Hindu and Buddhist imagery in a very particular way, sacred and strange at once.
In 2014 Apichatpong Weerasethakul filmed here at night. No fixed lights. The light source was fireworks. Each burst lit part of the park: a serpent's head, a row of teeth, a stone hand. Then dark again.
In those flashes viewers also see actors familiar from his films, standing quietly among the statues like one more group of figures that happens to breathe.
A memory machine
In September 2014, SCAI The Bathhouse in Tokyo presented the work in an exhibition of the same name, alongside photographs and lightboxes. In his text, the artist called Fireworks (Archives) a hallucinatory memory machine, a way of cataloguing the animal sculptures of this temple.
So the word archives is not a joke. He is recording a place, animal by animal, like a clerk. But he records it with the briefest light possible, a light that never lets you look closely.
According to the gallery, the work drew in part on scientific research into how light can trigger specific memories in brain cells. Apichatpong turns the idea into images: light touches a dark corner, and something forgotten appears. Dreams and sleep, his familiar subjects, are here too.
Statues as revolt
Apichatpong grew up in Isan, Thailand's northeast. His films return there often, with folk tales, ghosts, and a little told history of a region far from the capital.
At SCAI he read the statues of Sala Keoku as a kind of revolt. Isan long lived under pressure from Bangkok. Giant, eccentric animals that follow no rule are one way a region speaks for itself. With the actors, they commemorate both the destruction and the liberation of that land.
So the fireworks carry two meanings: celebration, and explosion with its echo of gunfire. Each time the statues flare, viewers cannot tell a festival from an attack.
Five years earlier he made Primitive in the village of Nabua, also in Isan, about the memory of violence a village carries. Fireworks (Archives) continues that thread in stone and flashes of light.
Seeing in a blink
What stays is not the shape of any one statue. It is the rhythm: light, dark, light, dark. The eye keeps guessing what it just saw.
Apichatpong does not offer a complete archive. He offers one full of gaps, the way real memory works: we do not recall a whole place, only the fragments that were lit. After the fireworks the sky is black again, and the animals remain in the dark. They do not need to be seen to exist.
Contemporary Art