Essays · Olfactory Art
Auguste Adolphe Willms, Elkington & Co. Perfume burner.
Mặt ngoài để nhìn. Mặt trong để biết.
The outside is for looking. The inside is for knowing.
© Victoria and Albert Museum, London · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một cái bát, một cái nắp, một cái chân
Chiếc lư xông hương này cao khoảng 24 cm. Bát tròn, nông, miệng khép bớt vào trong, đặt trên một khối bán cầu và một cái chân loe như miệng kèn. Nắp cũng loe, được khoét những khe nhỏ ở lưng chừng để hơi thơm thoát ra. Trên đỉnh là một núm tròn, cũng có lỗ.
Mặt ngoài phủ men xanh lục đậm. Các chi tiết được điểm bằng men lam, xám, đỏ, lục và tím. Chân và nắp trang trí những hình bầu dục mạ vàng, trên đầu mỗi hình là một dải lá có mép lượn, theo bảo tàng là lấy cảm hứng từ hoa văn Ba Tư. Vành bát có một dải dây lá chạy quanh.
Victoria and Albert Museum ghi nó được làm ở Birmingham, khoảng năm 1873, bởi Elkington & Co. Người thiết kế là Auguste Adolphe Willms, sống từ năm 1823 đến năm 1899, nhà thiết kế chính của Elkington. Mẫu lư này từng được trưng bày ở Triển lãm Thế giới Vienna năm 1873.
Chính bảo tàng cũng thừa nhận món đồ từng có nhiều tên: lư xông hương, bình đựng hoa khô thơm, hay chỉ là một cái đĩa chân cao. Khe thoát hơi trên nắp cho thấy nó được nghĩ ra để làm thơm phòng.
Đồng lớn lên trong khuôn
Elkington nổi tiếng với kỹ thuật mạ điện, và chiếc lư này không được đúc theo cách thông thường. Nó được tạo hình bằng điện: đồng hoà tan trong dung dịch được dòng điện kéo tới bám dần vào một khuôn hở, lớp này chồng lên lớp kia, tới khi đủ dày để tự đứng khi gỡ ra. Sau đó nó được mạ vàng cũng bằng điện, rồi tráng men.
Mặt áp vào khuôn thì sắc nét, từng đường hoa văn rõ ràng. Mặt hở thì sần, lổn nhổn như bề mặt đá. Thông thường người ta che mặt ấy đi. Ở chiếc lư này thì không. Mặt dưới bát được mạ vàng nhưng không phủ men, để lộ một dãy vòm nhọn có hoa. Lòng bát, mặt dưới nắp và chân đều để trần.
Nhờ vậy, theo bảo tàng, đây là một ví dụ hiếm cho thấy rõ cách nó được làm. Nhiều bình men khác của Elkington giống men cloisonné thật tới mức khó biết ô men được hàn dây hay được tạo sẵn bằng điện, vì chúng được lót kín. Chiếc lư này thì mở ra cho ta xem.
Bảo tàng Nghệ thuật Quận Los Angeles giữ một chiếc khác cùng mẫu, và một chiếc nữa từng được bán ở Christie's. Cả ba được tạo từ cùng một khuôn nên giống hệt nhau về hình. Chỉ có cách sắp màu men là khác, mỗi chiếc một kiểu.
Một mùi được vẽ bằng quá khứ
Loạt đồ men của Elkington, gồm bình, đĩa, lư, lúc đầu lấy cảm hứng từ một hỗn hợp nghệ thuật Trung cổ châu Âu và Hồi giáo sơ kỳ, sau đó chuyển sang men cloisonné và champlevé của Nhật Bản. Chiếc lư này nằm ở khúc chuyển ấy. Bảo tàng chỉ ra những món đồ men Trung cổ và Phục hưng mà nó mượn cách bố cục và dáng hình.
Thời Victoria, nhìn về quá khứ là một cách thiết kế. Người ta đã làm điều tương tự một thế kỷ trước đó, khi kiến trúc sư James Stuart vẽ lư xông hương theo dáng kiềng ba chân đền Hy Lạp. Lần này nguồn không chỉ là Hy Lạp mà là cả Trung cổ, Ba Tư, Nhật Bản.
Một chi tiết nhỏ trong hồ sơ làm món đồ gần hơn. Elkington còn giữ hai cuốn sổ khách, nay ở Thư viện Nghệ thuật Quốc gia Anh. Một cuốn ghi những gì khách mua ở gian hàng Elkington tại các hội chợ quốc tế từ năm 1855 đến năm 1878. Ngày 29 tháng 12 năm 1876, ở hội chợ Philadelphia, một bà Alexander Thomson từ Albany mua một lư xông hương tráng men, giá 135 đô la, đã đóng thuế. Nếu đó là mẫu này, bảo tàng cho rằng nó chủ yếu để trang trí, vì bên trong không có chỗ để đốt.
Việc làm đồ men của Elkington không kéo dài. Khi giao thương với Nhật Bản mở ra, nhập men Nhật dễ hơn làm giả. Tạo hình bằng điện tiết kiệm được nhiều công, nhưng tráng men thì không nhanh hơn được. Tới những năm 1880, Elkington gần như ngừng hẳn dòng đồ này.
A bowl, a lid, a foot
The burner is about 24 cm tall. A shallow round bowl with an inturned rim sits on a hemispherical boss and a trumpet shaped foot. The lid flares too, pierced halfway up with small slots to let the scent out. On top sits a round finial, also pierced.
The outside is enamelled deep green, with details in blue, grey, red, green and mauve. The foot and lid carry gilded ovals crowned with cusped leaves, which the museum traces to Persian ornament. A band of running foliage circles the rim.
The Victoria and Albert Museum records it as made in Birmingham around 1873 by Elkington & Co. The designer was Auguste Adolphe Willms, who lived from 1823 to 1899 and was Elkington's chief designer. The model was shown at the Vienna Universal Exhibition of 1873.
The museum admits the object has gone by several names: perfume burner, pot pourri, tazza. The slots in the lid suggest it was meant for scenting rooms.
Copper grown in a mould
Elkington was known for electroplating, and this burner was not cast in the usual way. It was electroformed: copper in solution was drawn by an electric current onto an open mould, layer upon layer, until thick enough to stand on its own when removed. It was then electrogilded and enamelled.
The side pressed against the mould comes out crisp, every line sharp. The open side is granular, lumpy, like stone. Usually that side is hidden. Here it is not. The underside of the bowl is gilded but left without enamel, showing a row of cusped arches with flowers. The inside of the bowl, the underside of the lid and the foot are left raw.
This, the museum says, makes it a rare case in which the construction is plain to see. Many of Elkington's enamelled vases resemble true cloisonné so closely that one cannot tell whether the cells were wired or electroformed, because they are lined and sealed. This burner opens itself up.
The Los Angeles County Museum of Art owns another of the same model, and a third was sold at Christie's. All three came from the same model and share the same form. Only the arrangement of enamel colours differs, each one its own.
A scent drawn from the past
Elkington's enamel series of vases, plates and burners was first inspired by a mix of medieval European and early Islamic art, and later by Japanese cloisonné and champlevé. This burner sits at the turn. The museum points to medieval and Renaissance enamels whose layout and form it borrows.
For the Victorians, looking back was a way of designing. It had happened a century earlier too, when the architect James Stuart drew a perfume burner in the form of a Greek temple tripod. This time the sources were not only Greece but the Middle Ages, Persia, Japan.
One small detail in the record brings the object closer. Two Elkington visitors' books survive in the National Art Library. One lists purchases at the Elkington stand at international exhibitions between 1855 and 1878. On 29 December 1876, in Philadelphia, a Mrs Alexander Thomson of Albany bought an enamelled perfume burner for 135 dollars, duty paid. If it was this model, the museum suggests it was largely ornamental, since there are no fixtures inside for burning.
Elkington's enamels did not last long. Once trade with Japan opened, importing Japanese enamels was easier than imitating them. Electroforming saved a great deal of labour, but enamelling could not be hurried. By the 1880s Elkington had more or less stopped.
Olfactory Art