Essays · Olfactory Art
Carla Bengtson. Every Word Was Once an Animal.
Loài nào cũng có ngôn ngữ. Có ngôn ngữ chỉ ngửi mới hiểu.
Every species has a language. Some can only be smelled.
© Carla Bengtson · Carla Bengtson (official site)
Một con thằn lằn gật đầu
Thằn lằn hàng rào miền Tây, tên khoa học Sceloporus occidentalis, sống ở vùng bờ Tây nước Mỹ. Chúng giao tiếp theo hai cách chính. Cách thứ nhất là cử chỉ: gật đầu, chống tay đẩy người lên xuống, mỗi kiểu một nhịp riêng. Cách thứ hai là mùi: những phân tử hoá học chúng để lại trên đá và trên mặt đất.
Nghệ sĩ Carla Bengtson dành nhiều năm tìm hiểu ngôn ngữ đó, cùng với nhà nghiên cứu Emilia Martins, người nghiên cứu hành vi giao tiếp của loài thằn lằn này. Every Word Was Once an Animal là triển lãm kết quả, trình bày tại Jordan Schnitzer Museum of Art, bảo tàng của Đại học Oregon ở Eugene, năm 2020.
Triển lãm dự kiến mở từ ngày 7 tháng 3 đến ngày 26 tháng 7 năm 2020, sau đó được kéo dài đến ngày 29 tháng 11. Năm ấy cũng là năm đại dịch. Một số buổi trình diễn múa trong chương trình đã phải huỷ.
Theo trang của nghệ sĩ, dự án là một trong năm tác phẩm vào chung kết giải Sadakichi của Art and Olfaction Awards năm 2019.
Một chai nước hoa tên Sceloporus sp.
Trung tâm về khứu giác của triển lãm là một loại nước hoa đặt tên theo loài thằn lằn: Sceloporus sp. Nó được dựng từ những hợp chất mùi chính mà loài này dùng để giao tiếp, theo mô tả của nghệ sĩ gồm các jasmonate mang nét hoa và các pyrazine.
Kết quả là một mùi mà con người lại thấy quen. Mô tả của dự án nhắc đến những nét có trong rượu vang trắng, cam chanh, cà phê và sô cô la. Điều này đáng dừng lại. Mùi mà một con thằn lằn dùng để báo lãnh thổ hay tìm bạn đời, khi đặt vào mũi người, lại gợi đến bàn ăn và ly rượu.
Ngôn ngữ của một loài, khi sang một loài khác, không mất đi. Nó đổi nghĩa. Thằn lằn đọc trong đó một thông tin. Con người đọc trong đó một ký ức. Cùng một phân tử, hai cách hiểu, không cách nào sai.
Bàn tay, giọng hát, điệu múa
Mùi chỉ là một phần. Bengtson dựng cả một hệ thống các ngôn ngữ khác đứng quanh nó.
Những bàn tay robot làm bằng silicone được lập trình để lặp lại đúng các kiểu gật đầu thật của Sceloporus occidentalis. Trong không gian, những hòn đá bằng thuỷ tinh tráng gương được đặt rải rác, gợi lại những tảng đá nơi thằn lằn đứng biểu diễn.
Nhà soạn nhạc Juliet Palmer viết một tác phẩm cho năm giọng hát, trong đó các ca sĩ phản hồi lại chai nước hoa, như thể đang hát về những gì họ ngửi thấy. Biên đạo Darion Smith trình diễn những điệu múa với trang phục dựa trên nguyên tắc nguỵ trang. Nghệ sĩ Jessie Rose Vala làm phần video, trong đó có một đoạn chiếu người thật bắt chước động tác chống tay đẩy người của thằn lằn.
Không phần nào trong số đó giải thích phần nào. Chúng đứng cạnh nhau. Người xem đi giữa chúng như đi giữa nhiều thứ tiếng, mỗi thứ tiếng nói về cùng một con vật.
Con người ở ngoại biên
Tên triển lãm gợi một ý: mọi chữ từng là một con vật. Có thể hiểu rằng ngôn ngữ của con người không bắt đầu từ con số không. Trước khi có chữ, đã có cử chỉ, có tiếng kêu, có mùi. Những lớp ấy vẫn còn đâu đó dưới lời nói của ta.
Tác phẩm đặt con người vào vị trí người học, không phải người dạy. Trong nhiều thế kỷ, con người quan sát loài vật để phân loại, để dùng. Ở đây, câu hỏi khác đi: nếu ta thật sự muốn hiểu một con thằn lằn, ta phải học những gì?
Câu hỏi ấy gần với những dự án đa loài khác trong nghệ thuật khứu giác, như Dog's Nose của Maki Ueda, nơi con người đi theo một chú chó để học cách nó ngửi thành phố. Bengtson đi theo một con vật nhỏ hơn, lặng lẽ hơn, và dùng nhiều ngôn ngữ hơn để tiến gần nó.
Điều đáng nhớ ở Every Word Was Once an Animal là sự kiên nhẫn. Không có một bản dịch hoàn chỉnh. Chỉ có những lần thử, bằng mùi, bằng tay, bằng giọng, bằng cơ thể, để nghe một loài không nói tiếng của ta.
A lizard that nods
The western fence lizard, Sceloporus occidentalis, lives along the American West Coast. It communicates in two main ways. The first is gesture: head bobs, push ups, each pattern with its own rhythm. The second is smell: chemical molecules left on rock and soil.
The artist Carla Bengtson spent years studying that language, working with Emilia Martins, a researcher of this lizard's communication behaviour. Every Word Was Once an Animal is the exhibition that came of it, presented at the Jordan Schnitzer Museum of Art, the University of Oregon's museum in Eugene, in 2020.
The show was scheduled to run from 7 March to 26 July 2020 and was later extended to 29 November. It was the year of the pandemic, and some of the dance performances had to be cancelled.
According to the artist's site, the project was one of five finalists for the Sadakichi Award of the Art and Olfaction Awards in 2019.
A perfume called Sceloporus sp.
At the olfactory centre of the exhibition is a perfume named after the lizard: Sceloporus sp. It is built from the main scent compounds the species uses to communicate, described by the artist as floral jasmonates and pyrazines.
The result is a smell humans find familiar. The project's description mentions facets found in white wine, citrus, coffee and chocolate. This is worth pausing on. A smell a lizard uses to claim territory or find a mate, placed under a human nose, recalls a dinner table and a glass of wine.
One species' language, passed to another, does not vanish. It changes meaning. The lizard reads information in it. The human reads a memory. Same molecule, two readings, neither wrong.
Hands, voices, dance
Smell is only one part. Bengtson built a whole system of other languages around it.
Silicone robotic hands were programmed to repeat the actual head bob patterns of Sceloporus occidentalis. Mirrored glass rocks were scattered through the space, recalling the stones on which lizards perform their displays.
The composer Juliet Palmer wrote a piece for five voices in which the singers respond to the perfume, as if singing what they smell. The choreographer Darion Smith performed dances in costumes based on camouflage. The artist Jessie Rose Vala made the video work, including a projection of people imitating the lizards' push up displays.
None of these parts explains another. They stand side by side. Visitors move among them as among several languages, each speaking about the same animal.
Humans at the edge
The title suggests an idea: every word was once an animal. One reading is that human language did not begin from nothing. Before words there were gestures, calls, smells. Those layers are still somewhere beneath our speech.
The work places humans in the role of learner, not teacher. For centuries people observed animals in order to classify and use them. Here the question changes: if we really wanted to understand a lizard, what would we need to learn?
That question is close to other multispecies projects in olfactory art, such as Maki Ueda's Dog's Nose, in which people follow a dog to learn how it smells a city. Bengtson follows a smaller, quieter animal and uses more languages to come near it.
What stays with you is the patience. There is no finished translation. Only attempts, through smell, hands, voice and body, to listen to a species that does not speak our tongue.
Olfactory Art