Essays · Olfactory Art
Carolee Schneemann. Meat Joy.
Thịt là chất liệu. Mùi là bằng chứng.
Flesh is the material. Smell is the evidence.
Ba đêm diễn trong năm 1964
Meat Joy được diễn lần đầu ở Paris ngày 29 tháng 5 năm 1964, trong Festival de la Libre Expression tại American Center. Chín người biểu diễn. Schneemann là người phụ nữ ở trung tâm, người đàn ông ở trung tâm là Daniel Pommereulle.
Mười ngày sau, ngày 8 tháng 6, tác phẩm sang London, diễn ở Denison Hall với tám người. Tháng 11 cùng năm, từ ngày 16 đến 18, nó về New York, trong chương trình của Judson Dance Theater tại Judson Memorial Church. Lần này chín người, Schneemann vẫn ở giữa, bên cạnh nhà soạn nhạc James Tenney.
Ba thành phố, ba nhóm người, cùng một bộ vật liệu. Cá sống. Gà sống. Xúc xích. Sơn ướt. Nhựa trong. Dây thừng. Cọ. Giấy vụn.
Những gì diễn ra trên sàn
Người biểu diễn bắt đầu bằng những động tác chậm, cởi dần quần áo, nằm xuống, quấn vào nhau. Rồi giấy được tung ra. Rồi sơn được quệt lên da. Rồi cá, gà và xúc xích được thả vào giữa những cơ thể đang lăn.
Không có cốt truyện. Có nhịp: lúc dịu dàng, lúc hoang dại, lúc chính xác, lúc buông thả. Schneemann mô tả tác phẩm như một nghi lễ nhục cảm, dư thừa và tự do, một cuộc ăn mừng xác thịt như chất liệu. Người xem có thể thấy nó gợi cảm, buồn cười, vui, hoặc ghê. Bà để tất cả những phản ứng đó cùng tồn tại.
Schneemann vốn học hội hoạ. Bà gọi những buổi diễn kiểu này là kinetic theater, sân khấu của chuyển động. Trong đầu bà, sàn diễn là một bức tranh lớn, và cơ thể người là cọ, là màu, là mặt vải cùng lúc.
Ở chỗ này, mùi không phải chi tiết phụ. Cá sống có mùi tanh rất nhanh. Gà sống có mùi da và mỡ. Sơn ướt có mùi dung môi. Tất cả đi thẳng vào hàng ghế khán giả, không cần ai giải thích.
Thịt như một chất liệu
Đầu những năm 1960, hội hoạ Mỹ vẫn xoay quanh những người đàn ông đứng trước tấm toan. Schneemann bước vào trong bức tranh. Bà dùng chính cơ thể mình và cơ thể người khác làm chất liệu, đặt cạnh những miếng thịt mua ở chợ.
Đặt thịt người và thịt động vật cạnh nhau là một cử chỉ gây khó chịu. Nó nhắc rằng da người cũng là thịt, cũng ấm, cũng có mùi, cũng sẽ phân huỷ. Cái đẹp và cái tanh không tách được. Người xem không thể chỉ nhìn; họ phải ngửi, phải nghe tiếng giấy sột soạt, phải thấy da dính sơn.
Vì thế Meat Joy thường được nhắc như một mốc của nghệ thuật trình diễn và của nghệ thuật nữ quyền. Nhưng nếu đọc từ phía khứu giác, nó còn là một trong những tác phẩm sớm để mùi của vật sống, vật chết và cơ thể người cùng có mặt trong phòng, không che đậy.
Bản phim và thứ bị mất
Những buổi diễn năm 1964 được quay bằng phim 16mm. Năm 2008, Schneemann tự dựng lại một bản phim tổng hợp từ các đoạn quay gốc, dài chừng mười phút rưỡi, có màu và có tiếng. Đó là cách phần lớn người xem ngày nay biết đến Meat Joy.
Phim giữ được chuyển động, màu sơn, tiếng cười. Phim không giữ được mùi. Người xem màn hình thấy những cơ thể lăn giữa cá và gà mà không ngửi thấy gì. Tác phẩm trở nên sạch hơn, dễ nhìn hơn so với lúc nó xảy ra.
Khoảng trống ấy chính là điều đáng để ý. Meat Joy nhắc rằng một phần của nghệ thuật trình diễn chỉ tồn tại trong căn phòng, trong buổi tối đó, với những người đứng đủ gần. Ở cùng mạch với Janine Antoni và những bức tượng liếm bằng sô cô la, tắm bằng xà phòng, Meat Joy cho thấy cơ thể và vật liệu có thể làm việc với nhau theo cách mà mắt không đủ để hiểu hết.
Three performances in 1964
Meat Joy was first performed in Paris on 29 May 1964, at the Festival de la Libre Expression at the American Center. Nine performers. Schneemann was the central woman; the central man was Daniel Pommereulle.
Ten days later, on 8 June, the work moved to London, performed at Denison Hall with eight people. In November of the same year, from the 16th to the 18th, it came to New York, within the Judson Dance Theater programme at Judson Memorial Church. Nine performers again, Schneemann at the centre beside the composer James Tenney.
Three cities, three casts, one set of materials. Raw fish. Raw chickens. Sausages. Wet paint. Transparent plastic. Rope. Brushes. Scraps of paper.
What happened on the floor
The performers begin slowly, shedding clothes, lying down, tangling together. Then paper is thrown. Then paint is smeared on skin. Then the fish, the chickens and the sausages are dropped among the rolling bodies.
There is no plot. There is a rhythm: tender, wild, precise, abandoned. Schneemann described the piece as an erotic rite, excessive and indulgent, a celebration of flesh as material. Viewers might find it sensual, comic, joyous or repellent. She let all of those reactions exist at once.
Schneemann trained as a painter. She called works like this kinetic theater. In her mind the floor was a large canvas, and the human body was brush, colour and surface at the same time.
Here smell is not a side detail. Raw fish turns briny fast. Raw chicken smells of skin and fat. Wet paint smells of solvent. All of it travels straight to the audience, with no explanation needed.
Flesh as a material
In the early 1960s, American painting still revolved around men standing in front of canvases. Schneemann stepped inside the picture. She used her own body and the bodies of others as material, placed beside meat bought at the market.
Putting human flesh beside animal flesh is an uncomfortable gesture. It is a reminder that skin is also meat: warm, smelling, bound to decay. Beauty and brine cannot be separated. The audience cannot only look; they have to smell, hear the paper rustle, see skin stuck with paint.
This is why Meat Joy is so often cited as a landmark of performance art and of feminist art. Read from the side of smell, it is also one of the early works to let living flesh, dead flesh and the human body share a room openly.
The film and what it lost
The 1964 performances were shot on 16mm film. In 2008 Schneemann edited a composite film from the original footage, about ten and a half minutes long, in colour with sound. That is how most people now know Meat Joy.
The film keeps the movement, the paint, the laughter. It cannot keep the smell. On screen, bodies roll among fish and chickens and nothing reaches the nose. The work becomes cleaner and easier to watch than it was on the night.
That gap is what deserves attention. Meat Joy reminds us that part of performance exists only in the room, on that evening, for those standing close enough. In the same line as Janine Antoni's licked chocolate and bathed soap busts, it shows body and material working together in ways the eye alone cannot fully grasp.
Olfactory Art