Essays · Olfactory Art
Janine Antoni. Lick and Lather.
Mỗi lần chăm sóc là một lần mài mòn.
Every act of care wears something away.
Courtesy New Museum, New York; courtesy the artist and Luhring Augustine, New York · ARTnews
Mười bốn gương mặt, hai chất liệu
Năm 1993, Janine Antoni, nghệ sĩ sinh ở Bahamas và làm việc tại New York, làm một bộ tượng bán thân của chính mình. Bà lấy khuôn trực tiếp từ đầu và vai bằng alginate, loại vật liệu nha sĩ dùng để lấy dấu răng. Chất này giữ lại từng nếp da, từng lỗ chân lông.
Từ khuôn ấy, bà đúc mười bốn tượng. Bảy tượng bằng sô-cô-la. Bảy tượng bằng xà phòng. Mỗi tượng cao khoảng 60 cm, đặt trên một bệ, như cách người ta vẫn trưng tượng bán thân cổ điển trong bảo tàng.
Rồi bà bắt đầu tạc lại. Không bằng dao, không bằng đục. Với tượng sô-cô-la, bà liếm. Với tượng xà phòng, bà mang vào bồn và tắm cùng nó. Gương mặt dần mòn đi: sống mũi mềm lại, môi nhoè, tóc mờ. Có tượng mòn nhiều ở cằm, có tượng mòn ở trán. Một tượng xà phòng mất gần hết phần đỉnh đầu.
Nhìn nhanh, mười bốn gương mặt giống nhau. Nhìn kỹ, không cái nào giống cái nào. Mỗi tượng giữ dấu của một khoảng thời gian gần gũi khác nhau.
Tượng bán thân, một truyền thống của quyền lực
Tượng bán thân là một thể loại cũ. Từ La Mã cổ đại tới các toà thị chính thế kỷ 19, nó được dành cho hoàng đế, chính khách, nhà hảo tâm. Những người đàn ông có quyền. Trong khi đó, hình phụ nữ trong điêu khắc cổ điển thường đại diện cho một ý niệm trừu tượng: Hy Vọng, Lòng Nhân, Công Lý. Không phải một người cụ thể.
Antoni nhận thức rõ điều này. Bà đặt gương mặt mình vào đúng hình thức dành cho quyền lực ấy, nhưng lại dùng chất liệu không thể giữ lâu. Đồng và đá cẩm thạch để lưu danh. Sô-cô-la và xà phòng để tan.
Kết quả là một câu hỏi mở về cách người phụ nữ nhìn hình ảnh của chính mình. Liếm là một cử chỉ của ham muốn. Tắm là một cử chỉ của làm sạch. Antoni nói trong các cuộc trò chuyện về tác phẩm rằng cả hai đều là cử chỉ dịu dàng, yêu thương, nhưng cùng lúc chúng xoá dần gương mặt. Tự yêu và tự xoá xảy ra trong cùng một động tác.
Hai chất liệu biết nói bằng mũi
Lick and Lather thường được viết như một tác phẩm về cơ thể và giới. Nhưng nó cũng là một tác phẩm về mùi, dù không có máy phun hương nào.
Sô-cô-la và xà phòng là hai chất liệu có mùi rất rõ và rất quen. Mùi cacao gắn với bánh kẹo, với tuổi thơ, với quà tặng. Mùi xà phòng gắn với buổi tắm, với khăn sạch, với da vừa lau khô. Không cần giải thích, người ta nhận ra ngay. Đứng trước hai tượng đặt cạnh nhau, mắt thấy hai màu, còn mũi thấy hai thế giới đời thường.
Chính mùi làm cho tác phẩm khó giữ khoảng cách. Một tượng đồng có thể đứng xa trong phòng. Một tượng sô-cô-la thì gợi ra cái lưỡi. Một tượng xà phòng thì gợi ra làn nước. Mùi kéo người xem về phía hành động đã tạo ra hình dạng, về phía cơ thể của nghệ sĩ trong bồn tắm hay trước miếng sô-cô-la.
Chất liệu nhớ. Sô-cô-la giữ vết lưỡi. Xà phòng giữ vết nước. Mùi của chúng là bằng chứng rằng những vết ấy do cơ thể thật để lại.
Một tác phẩm của năm 1993
Lick and Lather được trưng bày lần đầu trong phần Aperto của Venice Biennale năm 1993, khu dành cho nghệ sĩ trẻ. Năm ấy Antoni chưa tới ba mươi tuổi. Trước đó một năm, bà đã gây chú ý với Gnaw, hai khối lập phương lớn bằng sô-cô-la và mỡ lợn mà bà gặm dần bằng răng.
Hai mươi năm sau, năm 2013, New Museum ở New York đưa tác phẩm trở lại trong triển lãm NYC 1993: Experimental Jet Set, Trash and No Star, một cuộc nhìn lại nghệ thuật của đúng một năm ở thành phố ấy. Các phiên bản của Lick and Lather nay nằm trong nhiều bộ sưu tập, trong đó có SFMOMA ở San Francisco và National Gallery of Art ở Washington.
Sô-cô-la trong bảo tàng thì không còn ai liếm. Xà phòng cũng không còn ai mang đi tắm. Hai chất liệu sinh ra để tiêu hao giờ được giữ gìn cẩn thận. Tác phẩm dừng lại ở trạng thái mòn dở. Và trong trạng thái ấy, nó vẫn thơm.
Cùng mạch sô-cô-la trong nghệ thuật, có thể đọc thêm bài về Chocolate Room của Ed Ruscha, nơi sô-cô-la được in lụa lên giấy để phủ kín một căn phòng.
Fourteen faces, two materials
In 1993 Janine Antoni, an artist born in the Bahamas and working in New York, made a set of busts of herself. She took a mould directly from her head and shoulders using alginate, the material dentists use to take impressions. It holds every fold of skin, every pore.
From that mould she cast fourteen busts. Seven in chocolate. Seven in soap. Each about 60 cm tall, set on a plinth, the way classical busts are shown in museums.
Then she began to carve them again. Not with a knife or a chisel. The chocolate ones she licked. The soap ones she took into the bath and washed with. The faces wore away: the bridge of the nose softened, the lips blurred, the hair faded. Some wore at the chin, some at the brow. One soap bust lost almost the whole crown of its head.
At a glance the fourteen faces are alike. Up close, no two are the same. Each holds the mark of a different stretch of intimate time.
The bust, a tradition of power
The bust is an old form. From ancient Rome to nineteenth century town halls, it was kept for emperors, statesmen, benefactors. Men with power. Women in classical sculpture, meanwhile, usually stood for an abstraction: Hope, Charity, Justice. Not a particular person.
Antoni knew this well. She put her own face into the very form reserved for power, but in materials that cannot last. Bronze and marble are for posterity. Chocolate and soap are for dissolving.
What results is an open question about how a woman looks at her own image. Licking is a gesture of desire. Bathing is a gesture of cleansing. Antoni has described both as gentle, loving acts, yet they slowly erase the face. Self-love and self-erasure happen in the same motion.
Two materials that speak to the nose
Lick and Lather is usually written about as a work on the body and gender. It is also a work about smell, without a single diffuser.
Chocolate and soap have clear, familiar smells. Cocoa belongs to sweets, childhood, gifts. Soap belongs to the bath, clean towels, skin just dried. No explanation needed. Before the two busts side by side, the eye sees two colours and the nose finds two everyday worlds.
Smell makes it hard to keep one's distance. A bronze can stand across the room. A chocolate bust calls up a tongue. A soap bust calls up water. Smell pulls the viewer toward the act that made the shape, toward the artist's body in the bath or bent over the chocolate.
The material remembers. Chocolate keeps the trace of the tongue. Soap keeps the trace of water. Their smell is proof that a real body left those traces.
A work of 1993
Lick and Lather was first shown in the Aperto section of the 1993 Venice Biennale, the part given to younger artists. The year before, Antoni had drawn attention with Gnaw, two large cubes of chocolate and lard that she gnawed away with her teeth.
Twenty years later, in 2013, the New Museum in New York brought it back in NYC 1993: Experimental Jet Set, Trash and No Star, a look at the art of a single year in that city. Versions of Lick and Lather are now held in collections including SFMOMA and the National Gallery of Art in Washington.
In the museum, no one licks the chocolate any more, and no one bathes with the soap. Two materials made to be used up are now carefully preserved. The work stops halfway through its wearing away. And in that state, it still smells.
For another thread of chocolate in art, see the essay on Ed Ruscha's Chocolate Room, where chocolate was silkscreened onto paper to cover a whole room.
Olfactory Art