Essays · Olfactory Art
Carsten Höller, Ben Gorham. Insensatus Vol. 1 Fig. 1.
Mùi cuối cùng trước khi ngủ đi theo ta vào đêm.
The last smell before sleep follows us into the night.
Carsten Höller & François Roche, Hypothèse de Grue, 2013 (exhibition view, "With") · ArtReview
Một hộp gỗ, bốn tuýp kem
Năm 2013, Carsten Höller mở triển lãm With tại Air de Paris, gallery ở Paris. Đó là triển lãm đầu tiên của ông ở đây sau gần sáu năm. Trong số tác phẩm có một vật nhỏ, trông như một món đồ xa xỉ: một chiếc hộp gỗ óc chó chứa bốn tuýp kem đánh răng.
Tác phẩm tên Insensatus Vol. 1 Fig. 1. Ba tuýp có mùi riêng, mang ba cái nhãn: Nam, Nữ, Trẻ con. Tuýp thứ tư là kem nền, tên Activator. Người dùng lấy kem nền, trộn với một hay nhiều mùi, rồi đánh răng trước khi đi ngủ.
Lời hứa của tác phẩm rất lạ: tuỳ liều lượng, kem sẽ tác động tới giấc mơ của người dùng. Nhiều Nam hơn, nhiều Nữ hơn, hay nhiều Trẻ con hơn, giấc mơ sẽ nghiêng theo.
Tác phẩm được làm cùng Ben Gorham, người sáng lập nhà nước hoa Byredo ở Stockholm. Gorham từng kể rằng ông muốn làm một mùi có thể dẫn đường cho giấc mơ suốt đêm, và chính Höller nghĩ ra việc đưa vị giác vào. Từ đó mùi đi vào miệng, dưới dạng kem đánh răng.
Nhà khoa học đứng sau
Höller không đến với mùi một cách tình cờ. Trước khi làm nghệ thuật, ông được đào tạo là nhà khoa học, và từng nghiên cứu cách côn trùng giao tiếp với nhau bằng mùi. Tức là ông biết rằng mùi có thể mang thông tin, có thể khiến một sinh vật đổi hành vi mà không cần chữ.
Nhiều tác phẩm của ông biến người xem thành người tham gia một thí nghiệm. Người ta trượt, ngủ, đeo kính đảo ngược, rồi tự quan sát xem điều gì thay đổi bên trong mình. Insensatus nằm trong mạch đó. Chỉ có điều phòng thí nghiệm ở đây là nhà tắm của chính người dùng, và kết quả nằm trong giấc mơ.
Cái tên Insensatus trong tiếng Latin gợi đến sự phi lý, sự vô tri. Tên đầy đủ lại giống một mục trong sách khoa học: tập 1, hình 1. Tác phẩm đứng ở giữa hai thứ: nghiêm túc như một thí nghiệm, và vô lý như một trò đùa.
Triển lãm của những cặp đôi
With là một triển lãm về sự cộng tác. Höller làm việc cùng nhiều người: một nhà làm tiêu bản, một người làm mô hình, một nhà làm nước hoa, một nhiếp ảnh gia, một nghệ sĩ, một kiến trúc sư. Chủ đề chạy xuyên suốt là cái đôi, cái nhân bản.
Trong phòng có bức ảnh So Alone, do Davide Monteleone chụp, cho thấy Höller đứng giữa hơn ba mươi cặp song sinh. Có Memory, ba mươi khung hình hai mặt in các trò chơi ở công viên giải trí; mỗi tuần nhân viên gallery tung đồng xu để quyết định mặt nào quay ra ngoài. Có The Memory Game, một trò chơi trí nhớ với ba mươi hai lá bài hai mặt. Và có Hypothèse de Grue, làm cùng kiến trúc sư François Roche, một khối kim loại trắng hình rồng, có máy tạo khói.
Đặt giữa những tác phẩm ấy, Insensatus là một cặp đôi khác: người thức và người mơ. Người đánh răng buổi tối và người thức dậy buổi sáng là cùng một người, nhưng giữa họ là một đêm mà không ai trong hai người kiểm soát được.
Mùi và giấc ngủ
Tác phẩm có thể đọc như một lời châm biếm ngành mỹ phẩm, nơi sản phẩm nào cũng hứa hẹn thay đổi một điều gì đó trong đời người dùng. Bài phê bình năm 2013 cũng ghi rằng bộ kem đã được dự định đưa ra bán. Lời hứa về giấc mơ được đóng gói sang trọng, như mọi lời hứa khác.
Nhưng tác phẩm cũng chạm vào một điều có thật. Mùi là giác quan đi rất gần với ký ức và cảm xúc. Một mùi quen có thể kéo lại một căn phòng, một người, một mùa. Việc mùi có đi vào giấc mơ hay không là điều mỗi người chỉ có thể tự hỏi. Bài Dreaming in Smell đi tiếp câu hỏi ấy từ một hướng khác.
Insensatus không đưa ra câu trả lời. Nó chỉ đặt vào tay người dùng một công cụ và một lời hứa, rồi để họ tự đi ngủ. Sáng hôm sau, chỉ người mơ mới biết điều gì đã xảy ra. Hoặc có khi họ cũng không nhớ.
A wooden box, four tubes
In 2013 Carsten Höller opened With at Air de Paris, his first show at the Paris gallery in nearly six years. Among the works was a small object that looked like a luxury item: a walnut box holding four tubes of toothpaste.
The work is titled Insensatus Vol. 1 Fig. 1. Three tubes are scented and labelled Male, Female and Infantile. The fourth is a base, called Activator. The user mixes the base with one or more scents and brushes before bed.
The promise is strange: depending on the dosage, the toothpaste will influence your dreams. More Male, more Female, more Infantile, and the dream leans that way.
The work was made with Ben Gorham, founder of the Stockholm perfume house Byredo. Gorham has said he wanted to make a scent that could guide dreams through the night, and that it was Höller who thought of bringing taste in. So the scent went into the mouth, as toothpaste.
The scientist behind it
Höller did not come to smell by accident. Before making art he trained as a scientist and studied how insects communicate through smell. He knew that a smell can carry information, can change a creature's behaviour without a word.
Many of his works turn visitors into participants in an experiment. People slide, sleep, wear inverting goggles, then watch what changes inside them. Insensatus belongs to that line. Only here the laboratory is the user's own bathroom, and the results appear in dreams.
Insensatus is Latin and suggests the senseless, the irrational. The full title reads like an entry in a scientific volume: volume one, figure one. The work sits between the two: as serious as an experiment, as absurd as a joke.
An exhibition of pairs
With is an exhibition about collaboration. Höller worked with a taxidermist, a model maker, a perfumer, a photographer, an artist and an architect. The thread running through it is the double.
There was So Alone, a photograph by Davide Monteleone of Höller among more than thirty pairs of twins. There was Memory, thirty reversible frames of amusement park rides; each week gallery staff tossed a coin to decide which side faced out. There was The Memory Game, with thirty two double sided cards. And there was Hypothèse de Grue, made with the architect François Roche, a white metal structure shaped like a dragon, with a smoke machine.
Among these, Insensatus is another pair: the one awake and the one dreaming. The person who brushes at night and the person who wakes in the morning are the same, yet between them lies a night neither can control.
Smell and sleep
The work can be read as a jab at the beauty industry, where every product promises to change something in the user's life. The 2013 review also noted that the set was due to be sold. The promise of dreams came in a fine box, like every other promise.
But the work also touches something real. Smell runs close to memory and emotion. A familiar smell can bring back a room, a person, a season. Whether smell enters our dreams is a question each of us can only ask alone. Dreaming in Smell takes up that question from another side.
Insensatus gives no answer. It puts a tool and a promise in the user's hands and lets them go to sleep. In the morning only the dreamer knows what happened. Or perhaps not even they remember.
Olfactory Art