Essays · Olfactory Art
Chakaia Booker. Empty Seat.
Mùi đến trước hình. Cao su nhớ nơi nó đã đi qua.
The smell arrives before the form. Rubber remembers where it has been.
Hành lang kín và mùi cao su
Từ ngày 1 tháng 11 đến ngày 21 tháng 12 năm 2024, David Nolan Gallery ở New York trưng bày Empty Seat, triển lãm của Chakaia Booker. Người xem mở một cánh cửa đôi, bước vào một hành lang hẹp. Hành lang nối hai căn phòng được làm kín khí.
Thứ gặp đầu tiên không phải một tác phẩm. Đó là một mùi. Nhẹ nhưng rõ. Mùi của sản xuất công nghiệp, của thứ vừa được làm ra và biến đổi bằng hoá chất. Người viết cho The Brooklyn Rail thấy trong đó một sự lẫn lộn lạ: vừa mới, vừa như đồ vụn. Như bước vào một garage, hay một xưởng máy.
Mùi dẫn đường. Người xem đi theo nó qua hành lang, trước khi mắt thấy bất cứ điều gì. Căn phòng kín giữ mùi lại, không cho nó tan ra phố.
Nguồn của mùi là vật liệu. Tất cả các tác phẩm trong phòng đều làm từ lốp xe cũ.
Lốp cháy, lốp xẹp, nhặt quanh thành phố
Booker nhặt những chiếc lốp đã cháy hoặc đã xẹp ở khắp thành phố. Rồi bà cắt, xén, uốn cong, tán đinh chúng lên những tấm gỗ hoặc khung kim loại. Đó là một cách làm nặng nhọc, và bà đã mài giũa nó trong khoảng ba mươi năm.
Màu của tác phẩm là màu đen của cao su. Màu đen ấy đến từ muội than, chất được trộn vào khi sản xuất lốp. Có chỗ bề mặt loé lên một ánh gần như kim loại. Có chỗ lộ ra sợi thép trong tanh lốp, bộ khung ẩn bên trong vành.
Tác phẩm lớn nhất trong phòng là Empty Seat, làm năm 2006. Kích thước của nó vào khoảng 6 x 15 x 2 feet, tức gần 1,8 x 4,6 x 0,6 mét. Những mảnh cao su vặn xoắn vươn lên phía trần, như đang cố tách khỏi bức tường. Người viết The Brooklyn Rail mô tả nó như một sinh thể nửa máy nửa sống, đang nhảy một điệu cuồng loạn.
Cạnh đó là Untitled từ năm 1996: một khung tranh gỗ cố giữ lại một đám lốp bị tháo rời, vặn vẹo. Bottom Half năm 2008 là một cụm dải lốp có hình như sinh vật, nằm ở ranh giới giữa tường và sàn. Strayed năm 2019 thì buông lỏng: những dải lốp treo trên giá kim loại, rủ xuống, cuộn lại, tràn ra sàn.
Cao su mang theo lịch sử
Lốp xe gợi tới tốc độ, tới máy móc, tới việc mọi thứ nhanh chóng lỗi thời. Nhưng cao su còn mang một lịch sử dài hơn chiếc xe hơi. Đó là lịch sử của những đồn điền, của lao động nô lệ và lao động cưỡng bức để khai thác mủ cây, của một nền kinh tế lấy đi từ đất và từ con người.
Bài phê bình đọc tác phẩm của Booker trong mạch ấy. Màu đen đơn sắc của cao su vừa nói chuyện với truyền thống nghệ thuật hiện đại, vừa gợi tới bản sắc chủng tộc. Những hoa văn trên bề mặt lốp, khi bị cắt và xếp lại, có một dáng dấp châu Phi trừu tượng.
Tên triển lãm Empty Seat chơi với hai ý đối nhau: trống và đầy. Một chiếc ghế trống là dấu của người đã rời đi. Nhưng nó cũng là chỗ dành cho người sẽ tới. Giữa nhớ và quên, tác phẩm của Booker đứng ở chỗ ấy.
Và bài phê bình còn nói một điều nữa. Những sinh thể bằng lốp này không nhìn về quá khứ. Chúng như đến từ tương lai. Từ đồ bỏ của thời máy móc, Booker nặn ra những hình hài chưa có tên.
Vì sao mùi quan trọng
Nếu không có mùi, những tác phẩm này vẫn đứng được. Chúng có hình, có khối, có màu đen sâu. Nhưng mùi làm cho người xem không thể quên rằng đây là lốp xe thật, đã chạy trên đường thật.
Một bức ảnh chụp Empty Seat sẽ chỉ cho thấy một hình khối đen đẹp và lạ. Đứng trong phòng, người xem biết thêm: chất liệu này đã nóng lên, đã mòn, đã cháy. Nó đến từ lề đường, từ bãi phế liệu. Nó chưa thôi là chính nó.
Đó là lý do căn phòng được làm kín. Mùi không phải tác dụng phụ cần xử lý. Nó là một phần của tác phẩm, được giữ lại như người ta giữ ánh sáng trong một phòng tranh.
Nhiều nghệ sĩ đã đưa mùi vào phòng trưng bày một cách có chủ đích, như một chất liệu riêng. Có thể đọc thêm về dòng chảy ấy trong bài nghệ thuật khứu giác. Với Booker, mùi không được thêm vào. Nó vốn đã ở trong vật.
A sealed corridor and the smell of rubber
From 1 November to 21 December 2024, David Nolan Gallery in New York showed Empty Seat, an exhibition by Chakaia Booker. Visitors opened double doors into a narrow corridor linking two airtight rooms.
The first thing they met was not a work but a smell. Faint but distinct. The smell of industrial manufacturing, of things being made and chemically transformed. The Brooklyn Rail reviewer noted a strange mix in it: newness and debris at once. Like walking into a garage or a factory.
The smell led the way. Visitors followed it down the corridor before their eyes found anything. The sealed rooms held it in, keeping it from drifting into the street.
The source was the material. Every work in the room was made from old tyres.
Burnt and flattened tyres, gathered from the city
Booker gathers burnt or collapsed tyres from around the city. She cuts, shears, warps and rivets them onto wooden backings or metal supports. It is demanding work, refined over some three decades.
The colour is the black of rubber, which comes from carbon black added in tyre manufacture. In places the surface flashes an almost metallic sheen. In others, the bead wire shows, the steel hidden in the rim.
The largest work was Empty Seat, from 2006, measuring about 6 by 15 by 2 feet. Twisted rubber rises toward the ceiling as if trying to break from the wall. The reviewer saw a cyborg creature in a wild dance.
Beside it hung Untitled from 1996: a wooden frame straining to contain a swarm of dismantled, contorted tyres. Bottom Half, from 2008, a creaturely cluster of strips, sat at the border of wall and floor. Strayed, from 2019, let go: strips hung on metal props, draping, curling, spilling onto the floor.
Rubber carries history
Tyres suggest speed, machines, things going obsolete fast. But rubber has a history older than the car: plantations, enslaved and forced labour tapping latex, an economy that took from land and people.
The review reads Booker's work within that history. The single black of rubber speaks to modernist traditions and to racial identity. The tread patterns, cut and rearranged, take on an abstractly African look.
The title plays on two opposite ideas: empty and full. An empty seat marks someone who has left. It is also a place kept for someone to come. Booker's work stands there, between remembering and forgetting.
The review says one more thing. These tyre beings do not look back. They seem to arrive from the future. Out of the waste of the machine age, Booker shapes forms that have no name yet.
Why the smell matters
Without the smell, these works would still stand. They have form, mass, deep black. But the smell keeps the visitor from forgetting that these are real tyres that ran on real roads.
A photograph of Empty Seat shows a striking black form. In the room you learn more: this material has been hot, worn, burned. It came from the kerb and the scrapyard. It has not stopped being itself.
That is why the rooms were sealed. The smell is not a side effect to be managed. It is part of the work, kept in the way a gallery keeps its light.
Many artists have brought smell into the gallery on purpose, as a material of its own; more on that in olfactory art. With Booker, smell is not added. It was in the object all along.
Olfactory Art