Essays · Olfactory Art
Christophe Laudamiel. Phantosmia.
Một công thức cũng là một chữ ký.
A formula is also a signature.
Một tuần ở Chelsea
Tháng 1 năm 2012, Dillon Gallery ở số 555 West 25th Street, khu Chelsea, New York, mở một triển lãm kéo dài đúng một tuần, từ ngày 25 tháng 1 đến ngày 1 tháng 2. Tên triển lãm là Phantosmia. Tác giả là Christophe Laudamiel.
Laudamiel không phải một hoạ sĩ hay nhà điêu khắc. Ông là nhà điều hương, người đứng sau mùi đặc trưng của Abercrombie & Fitch, từng làm mùi cho các sản phẩm của Ralph Lauren và Tommy Hilfiger. Hyperallergic, khi viết về triển lãm, gọi ông là một ngôi sao của ngành nước hoa nay chuyển sang làm nghệ thuật.
Triển lãm tuyên bố một điều khá thẳng: mùi hương là một loại hình nghệ thuật riêng, ngang hàng với thị giác và âm thanh. Không phải phụ kiện cho quần áo. Không phải lớp trang điểm vô hình. Một môn nghệ thuật.
Để chứng minh, Laudamiel mang tới bảy tác phẩm ông gọi là điêu khắc mùi.
Bảy điêu khắc mùi, sáu chiếc lều
Tên của bảy tác phẩm: At Your Own Risk. Fear. Fragile. The Last Virgin. The Monkey and the Banana. The Whip and the Orchid. Remembrance of Things Lost.
Phòng trưng bày dựng sáu chiếc lều nhựa, mỗi lều giữ một mùi, để các mùi không lẫn vào nhau. Tác phẩm thứ bảy, Remembrance of Things Lost, không có lều. Nó chiếm khoảng không chung của cả căn phòng. Một bài viết thời đó cho biết đây là một lời tưởng nhớ Marlene Dietrich.
Người xem đi theo hướng dẫn, đọc những đoạn giải thích viết theo kiểu bảo tàng, rồi bước vào từng lều. Theo Hyperallergic, có mùi khá tả thực: The Monkey and the Banana gần như không cần giải thích. Có mùi lại mơ hồ hơn, như The Last Virgin, gợi những ký ức ấm và những điều người ngửi tự mong đợi.
Chiếc lều nhựa là một chi tiết đáng để ý. Nó vừa là bệ trưng bày, vừa là tường chắn. Với tranh, người ta cần ánh sáng. Với mùi, người ta cần ranh giới. Không có ranh giới, bảy tác phẩm sẽ thành một đám mây chung, không ai biết mùi nào của tác phẩm nào.
Công thức in ra giấy
Việc gây chú ý nhất của Phantosmia không nằm trong lều. Laudamiel công bố công thức của cả bảy mùi, in ra giấy, để chúng đủ điều kiện được bảo hộ bản quyền.
Trong ngành nước hoa, công thức là tài sản được giữ kín nhất. Các bài viết thời ấy gọi đây là lần đầu một nhà điều hương công bố công thức của mình. Laudamiel còn dự định sẽ đưa công thức The Whip and the Orchid vào phạm vi công cộng, như một cử chỉ mang tính biểu tượng, để hé lộ phần việc cụ thể của một nghề vốn quen giấu mình.
Ở đây có một nghịch lý thú vị. Bản quyền bảo vệ tác phẩm được ghi lại dưới một hình thức cố định. Mùi thì không cố định, nó bay đi. Muốn mùi được coi như một tác phẩm có tác giả, Laudamiel phải biến nó thành chữ và con số trên giấy. Mùi phải đi qua văn bản để được công nhận.
Một nhà điều hương nói như nghệ sĩ
Laudamiel không ngại những điều bình thường. Ông nói với Hyperallergic rằng mình rất thích mùi nước xả vải. Với tác phẩm Fragile, ông kể rằng ngành nước hoa hạn chế dùng chanh thật để khỏi tốn chi phí vận chuyển lạnh. Những chi tiết nhỏ ấy cho thấy ông nhìn mùi từ bên trong nghề, với đủ cả nguyên liệu, giá thành, kho bãi.
Ông tin người xem sẽ thích triển lãm. Ông nói mình chỉ đang trả lại công bằng cho giác quan bị đánh giá thấp nhất.
Cùng năm ấy, vài tháng sau, The Art of Scent mở ở một bảo tàng New York, đặt mười hai mùi nước hoa cạnh tên tác giả. Phantosmia nhỏ hơn, ngắn hơn, chỉ một tuần trong một gallery. Nhưng nó đi từ phía người làm mùi. Không phải một giám tuyển chọn mùi để trưng. Là chính nhà điều hương đứng ra ký tên dưới tác phẩm của mình.
One week in Chelsea
In January 2012, Dillon Gallery at 555 West 25th Street in Chelsea, New York, opened a show that ran for exactly one week, from 25 January to 1 February. It was called Phantosmia. Its author was Christophe Laudamiel.
Laudamiel is not a painter or sculptor. He is a perfumer, the nose behind the Abercrombie & Fitch signature scent, who had also worked on products for Ralph Lauren and Tommy Hilfiger. Hyperallergic, covering the show, called him a former rock star of the perfume industry now turning to art.
The exhibition made a plain declaration: scent is an art form of its own, on par with sight and sound. Not an accessory to clothing. Not invisible makeup. An art.
To prove it, Laudamiel brought seven works he called scent sculptures.
Seven scent sculptures, six tents
The seven titles: At Your Own Risk. Fear. Fragile. The Last Virgin. The Monkey and the Banana. The Whip and the Orchid. Remembrance of Things Lost.
The gallery put up six plastic tents, one scent in each, so the smells would not mix. The seventh, Remembrance of Things Lost, had no tent. It filled the shared air of the room. One account from the time describes it as an homage to Marlene Dietrich.
Visitors followed instructions, read museum style explanations, then stepped into each tent. According to Hyperallergic, some pieces were figurative: The Monkey and the Banana needs little explaining. Others, like The Last Virgin, drifted toward something vaguer, warm memories and the smeller's own expectations.
The plastic tent deserves attention. It is both plinth and wall. Paintings need light. Smells need boundaries. Without them the seven works would merge into one cloud, and no one could tell which smell belonged to which piece.
The formula on paper
The most striking act of Phantosmia happened outside the tents. Laudamiel published the formulas of all seven scents in print, so that they would qualify for copyright protection.
In perfumery, the formula is the most closely guarded asset. Reports at the time described this as the first time a perfumer had published his formulas. Laudamiel also said he intended to release the formula of The Whip and the Orchid into the public domain, a symbolic gesture to open up the practical side of a craft used to secrecy.
There is a neat paradox here. Copyright protects work fixed in a stable form. Smell is not fixed; it drifts away. For a scent to count as authored work, Laudamiel had to turn it into words and numbers on paper. Smell had to pass through text to be recognized.
A perfumer speaking as an artist
Laudamiel is not shy about ordinary things. He told Hyperallergic that he loves fabric softener. About Fragile, he explained that the industry limits the use of real lemon to avoid the cost of refrigerated transport. Such details show someone who sees smell from inside the trade, raw materials, costs, storage and all.
He was confident visitors would like the show. He said he was simply doing justice to the most underappreciated of the senses.
Later that year, The Art of Scent opened at a New York museum, placing twelve perfumes beside their authors' names. Phantosmia was smaller and shorter, one week in a gallery. But it came from the perfumer's side. Not a curator choosing scents to display, but the perfumer himself signing his name beneath his work.
Olfactory Art