Essays · Olfactory Art
Ernesto Neto. anthropodino.
Mùi cần một khoảng cách vừa đủ.
Scent needs the right distance.
Art in America · Art in America
Một tán vải giữa sảnh tập trận
Tháng 5 năm 2009, Park Avenue Armory ở New York mở cửa Wade Thompson Drill Hall cho một tác phẩm nghệ thuật được đặt làm riêng, lần đầu tiên trong lịch sử của sảnh. Đây vốn là sảnh tập trận của một trung đoàn thế kỷ 19. Mặt sàn khoảng 55.000 feet vuông, trần cao chừng 80 feet. Không một cây cột nào ở giữa.
Ernesto Neto, nghệ sĩ người Brazil sinh ở Rio de Janeiro, lấp khoảng trống ấy bằng anthropodino. Dự án do Creative Time tổ chức, giám tuyển là Tom Eccles. Tác phẩm mở cửa ngày 14 tháng 5 và kéo dài đến giữa tháng 6 năm 2009.
Từ xa, anthropodino trông như một tán vải mỏng mờ căng ngang trần, nhẹ đến mức gần như trôi. Lại gần, tán ấy được đỡ bởi một bộ khung gỗ, vải Lycra tulle được khâu lên từng thanh. Dưới tán, những ống vải dài buông xuống như thạch nhũ, đầu mỗi ống là một túi nặng. Bên trong các túi là gia vị: đinh hương, thì là Ai Cập, gừng, nghệ, tiêu đen.
Phía dưới, khung gỗ tạo thành những lối đi dạng đường hầm, những khoang nhỏ để người xem chui vào, ngồi xuống hoặc nằm. Không có biển cấm chạm. Ngược lại, Neto mời người ta chạm.
Cơ thể đi vào tác phẩm
Neto thuộc thế hệ nghệ sĩ Brazil lớn lên trong di sản của Lygia Clark và Hélio Oiticica, hai người từ những năm 1960 đã đòi nghệ thuật phải được cầm, mặc, bước vào. Với họ, người xem không đứng ngoài một vật để nhìn. Người xem là một phần của tác phẩm, và tác phẩm chỉ hoàn tất khi có cơ thể người ở bên trong.
anthropodino đi theo tinh thần ấy. Vải Lycra co giãn theo sức nặng của gia vị, của tay người kéo xuống, của người nằm trong khoang. Hình dạng của công trình vì thế không đứng yên. Nó phồng, võng, lún theo từng người đi qua.
Tên tác phẩm được giải thích là cách ghép giữa nhân học và khủng long: một sinh vật khổng lồ mà con người đi vào bên trong. Cảm giác đi dưới tán vải quả thật giống đi trong lòng một cơ thể, với những ống, những túi, những lớp màng mỏng. Trong một cuộc phỏng vấn, Neto nói tác phẩm là về sự dễ chịu và trìu mến, không phải về dục vọng.
Và gia vị là thứ đưa cơ thể người xem vào sâu hơn. Mắt thấy hình tán vải. Tay thấy độ căng. Mũi thì phải tự tìm.
Một sảnh quá lớn cho mùi
Nhà phê bình viết cho Art in America ghi nhận một điều ít người nói ra: trong một sảnh rộng như vậy, mùi gia vị tan đi rất nhanh. Những túi đinh hương, nghệ, tiêu mạnh khi ngửi sát, nhưng chỉ cách vài bước là không khí của sảnh đã nuốt mất.
Đây không phải lỗi kỹ thuật đơn thuần. Mùi là vật chất. Nó bay hơi từ một nguồn, lan ra, loãng dần theo thể tích. Một căn phòng nhỏ có thể đầy mùi. Một sảnh tập trận thì không. Muốn mùi đầy sảnh, người ta sẽ phải phun hương nhân tạo, và khi ấy túi gia vị chỉ còn là đạo cụ.
Neto không làm vậy. Ông để gia vị thật nằm trong túi vải thật, và chấp nhận rằng mùi của chúng chỉ đi được xa đến thế. Kết quả là một tác phẩm hai tỷ lệ cùng lúc. Nhìn từ xa, nó là kiến trúc. Ngửi thì phải ở tầm một cánh tay.
Có lẽ đó là lý do nhiều người nhớ anthropodino bằng hình ảnh tán vải nhiều hơn bằng mùi. Nhưng những ai chịu đứng dưới một túi đinh hương đủ lâu thì biết mùi vẫn ở đó, chờ người lại gần.
Gia vị như một vật liệu điêu khắc
Trước anthropodino, Neto đã dùng gia vị trong nhiều tác phẩm khác, những túi vải căng treo từ trần, sàn rải bột màu. Gia vị với ông vừa là màu, vừa là trọng lượng, vừa là mùi. Một túi nghệ vàng rực, nặng, và thơm. Một vật làm ba việc cùng lúc.
Điều này khác với cách điêu khắc quen làm việc. Đá và đồng thì câm về mùi. Gia vị thì không. Nó thay đổi theo thời gian, mạnh lúc đầu, dịu dần theo tuần. Một tác phẩm bằng gia vị vì thế không bao giờ giống nhau ở ngày mở cửa và ngày đóng cửa.
Sau này Neto đi xa hơn với những công trình vải đan tay lớn, như GaiaMotherTree ở nhà ga Zürich năm 2018, nơi mùi và nghi thức chiếm chỗ nhiều hơn. Có thể đọc thêm trong bài về GaiaMotherTree. Nhưng anthropodino vẫn là một điểm mốc: lần đầu một sảnh tập trận cũ ở Manhattan được dùng để hỏi xem mùi của một túi gia vị có thể đi xa đến đâu.
A canopy in a drill hall
In May 2009, the Park Avenue Armory in New York opened its Wade Thompson Drill Hall to a specially commissioned artwork for the first time. The hall was built for a nineteenth century regiment to drill in. Roughly 55,000 square feet of floor, a ceiling some 80 feet high, and not a single column in the middle.
Ernesto Neto, the Brazilian artist born in Rio de Janeiro, filled that void with anthropodino. The project was organised by Creative Time and curated by Tom Eccles. It opened on 14 May and ran until mid June 2009.
From a distance, anthropodino looked like a sheer canopy stretched below the ceiling, light enough to seem afloat. Up close, the canopy rested on a wooden framework with Lycra tulle sewn onto each beam. Long fabric tubes hung down like stalactites, each ending in a heavy pouch. Inside the pouches were spices: cloves, cumin, ginger, turmeric, black pepper.
Below, the frame formed tunnel-like passages and small chambers where visitors could crawl in, sit or lie down. There were no signs forbidding touch. Neto asked people to touch.
The body enters the work
Neto belongs to a generation of Brazilian artists shaped by Lygia Clark and Hélio Oiticica, who from the 1960s insisted that art be held, worn, entered. For them the viewer did not stand outside an object. The viewer was part of the work, and the work was complete only with a body inside it.
anthropodino follows that line. The Lycra stretched under the weight of spice, of hands pulling down, of people lying in the chambers. Its shape never held still. It swelled, sagged and gave way with each person who passed.
The title has been explained as a fusion of anthropology and dinosaur: a giant creature that people walk inside. Moving under the canopy did feel like being inside a body, with its tubes, pouches and thin membranes. In an interview Neto said the piece was about comfort and affection rather than desire.
The spices drew the body in further. The eyes found the shape. The hands found the tension. The nose had to search on its own.
A hall too large for scent
The Art in America critic noted something few others did: in a hall that size, the spice smell dispersed quickly. The pouches of clove, turmeric and pepper were strong up close, but a few steps away the air of the hall had swallowed them.
This is not simply a technical failure. Scent is matter. It evaporates from a source, spreads, and thins with volume. A small room can fill with smell. A drill hall cannot. To fill it, one would have to spray synthetic scent, and the spice pouches would become props.
Neto did not do that. He left real spice in real cloth and accepted that its smell would travel only so far. The result worked at two scales at once. From afar it was architecture. To smell it, you had to be an arm's length away.
Spice as sculptural material
Before anthropodino, Neto had used spice in other works, taut fabric sacks hanging from ceilings, powders on the floor. For him spice is colour, weight and smell at once. A bag of turmeric is bright, heavy and fragrant. One material doing three jobs.
Sculpture usually works otherwise. Stone and bronze are mute to the nose. Spice is not. It changes with time, strong at first, softer over the weeks. A work made of spice is never the same on opening day and closing day.
Neto later went further with large hand-crocheted structures such as GaiaMotherTree in Zurich's main station in 2018, where scent and ritual take more room; see the essay on GaiaMotherTree. But anthropodino remains a landmark: the first time an old Manhattan drill hall was used to ask how far the smell of a bag of spice can reach.
Olfactory Art