Essays · Photography
Francesca Woodman. Space².
Người đi, căn phòng giữ lại hình.
The body leaves; the room keeps the shape.
© Woodman Family Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York · Hood Museum of Art, Dartmouth
Một cô sinh viên và một căn phòng
Francesca Woodman sinh năm 1958 ở Mỹ và mất năm 1981, khi mới hai mươi hai tuổi. Phần lớn những gì bà để lại được chụp trong vài năm ngắn ngủi, nhiều nhất là thời bà học nhiếp ảnh ở Rhode Island School of Design, thành phố Providence.
Space² là một loạt ảnh làm ở Providence trong khoảng năm 1975 đến 1976, khi Woodman còn là sinh viên năm đầu. Tên loạt ảnh là một phép chơi chữ toán học: không gian bình phương. Không gian được nhân đôi. Không gian của căn phòng, và không gian phẳng của tấm ảnh.
Chủ đề không đổi qua từng tấm: một cơ thể, thường là chính Woodman, đặt trong một góc phòng cũ. Tường bong tróc, sàn gỗ, cửa sổ, một cái tủ. Không có câu chuyện nào được kể. Chỉ có người và chỗ người đứng.
Những bản in là bạc gelatin, khổ nhỏ, cỡ tờ giấy 8 x 10 inch. Tấm mà Hood Museum of Art ở Dartmouth giữ là bản số 11 trong một ấn bản 40 bản.
Tủ kính và cánh tay
Tấm ảnh nổi tiếng nhất của loạt này đặt Woodman bên trong một tủ kính trưng bày, loại tủ người ta vẫn dùng để bày mẫu vật. Bà khỏa thân, người ép sát vào mặt kính, đứng thăng bằng trên mấy thanh gỗ trong lòng tủ. Xung quanh tối.
Cái tủ vốn là nơi để đặt đồ vật cho người khác nhìn. Một con chim nhồi bông, một khối khoáng thạch, một mảnh gốm. Woodman đặt chính mình vào vị trí ấy. Nhưng bà không nằm yên như mẫu vật. Một cánh tay vươn ra ngoài khung tủ, vượt khỏi ranh giới mà cái tủ vạch ra.
Nhãn của bảo tàng nhận xét rằng dù khỏa thân, người trong ảnh không trông yếu ớt. Bà từ chối làm một vật để trưng bày. Chi tiết cánh tay là chỗ sự từ chối ấy hiện ra: cơ thể đang ở trong hộp, nhưng quyền quyết định thì ở bên ngoài.
Đó là một hình ảnh vừa hài hước vừa gai người. Hài hước vì một sinh viên mười bảy tuổi chui vào tủ kính để chụp ảnh. Gai người vì cái tủ gợi nhớ những thứ đã chết được giữ lại cho người sống nhìn.
Phơi sáng lâu
Kỹ thuật chính của Space² rất đơn giản: để cửa trập mở lâu. Trong khoảng thời gian ấy, Woodman di chuyển. Căn phòng đứng yên nên hiện ra rõ nét. Cơ thể thì nhoè thành một vệt, có khi trong suốt đến mức nhìn xuyên qua thấy tường.
Kết quả là một sự đảo ngược. Thường trong ảnh chân dung, người là trung tâm và phông nền lùi lại. Ở đây, phông nền chắc chắn hơn người. Sàn gỗ, vết ố trên tường, khung cửa sổ đều có trọng lượng. Người chỉ là một làn khói đi ngang.
Nhiều ảnh trong loạt còn dùng những cách che khác. Cơ thể nép sau đồ đạc, bị một tấm kính làm phẳng, lẫn vào góc tường. Nhiều nhà phê bình đã nói rằng loạt ảnh này nhắc người xem một điều cơ bản: tấm ảnh nào cũng là một sự bóp méo. Máy ảnh không ghi lại thế giới. Nó ghi lại một khoảng thời gian bị nén thành một mặt phẳng.
Woodman dùng chính giới hạn ấy làm chất liệu. Vì phim cần thời gian để nhận ánh sáng, bà cho thời gian hiện hình trong ảnh, dưới dạng một cơ thể đang tan. Chỉ vài năm sau, Hiroshi Sugimoto để cửa trập mở suốt một bộ phim trong rạp chiếu. Hai người, hai lối, cùng một ý: thời gian là thứ máy ảnh ghi được.
Vì sao Space² còn được nhìn
Woodman mất sớm, và cái chết ấy thường phủ bóng lên cách người ta đọc ảnh của bà. Nhưng đứng trước Space², người xem không cần biết tiểu sử. Những gì hiện ra đã đủ: một người trẻ đang thử xem cơ thể mình và một căn phòng có thể nói chuyện với nhau bằng ánh sáng như thế nào.
Ảnh của bà ngày nay nằm trong nhiều bảo tàng lớn. Hood Museum of Art mua tấm ảnh tủ kính năm 2013 và đã đưa nó vào các triển lãm về cơ thể và bản sắc. Điều đáng để ý là tấm ảnh vẫn nhỏ. Người xem phải bước lại gần, cúi xuống, giống như nhìn vào một tủ kính thật.
Space² không kể câu chuyện về một người. Nó ghi lại dấu vết của một người trong một nơi chốn. Người thì mờ, nơi chốn thì rõ. Và chính cái mờ ấy làm người xem nhớ lâu hơn.
A student and a room
Francesca Woodman was born in the United States in 1958 and died in 1981, at twenty two. Most of what she left behind was made in a few short years, much of it while she studied photography at the Rhode Island School of Design in Providence.
Space² is a series made in Providence around 1975 to 1976, when Woodman was in her first year. The title is a mathematical joke: space squared. Space multiplied by itself. The space of the room, and the flat space of the photograph.
The subject hardly changes from print to print: a body, usually Woodman herself, set in the corner of an old room. Peeling walls, wooden floors, a window, a cabinet. No story is told. There is only a person and the place where she stands.
The prints are small gelatin silver prints on 8 x 10 inch sheets. The one held by the Hood Museum of Art at Dartmouth is number eleven in an edition of forty.
The display case and the arm
The best known image of the series places Woodman inside a glass display case, the kind usually used to show specimens. She is nude, pressed against the glass, balanced on wooden slats inside the cabinet. Around her, darkness.
A case like this exists so that objects can be looked at. A stuffed bird, a mineral, a shard of pottery. Woodman puts herself in that position. But she does not lie still like a specimen. One arm reaches out past the frame of the case, beyond the boundary it draws.
The museum label observes that although she is nude, she does not appear vulnerable. She refuses to be an object on display. The arm is where that refusal becomes visible: the body is inside the box, but the decision is outside it.
The image is both funny and unsettling. Funny because a seventeen year old climbed into a vitrine to take a picture. Unsettling because the case recalls dead things kept for the living to look at.
Long exposure
The main technique of Space² is simple: leave the shutter open. During that time Woodman moves. The room is still, so it comes out sharp. The body becomes a smear, sometimes so transparent that the wall shows through.
The result is an inversion. In a portrait the person is usually the centre and the background recedes. Here the background is more solid than the person. The floorboards, the stains on the wall, the window frame all carry weight. The figure is a trace of smoke passing through.
Other pictures in the series use other ways of hiding. The body tucked behind furniture, flattened by a sheet of glass, merging into a corner. Critics have often said the series reminds us of something basic: every photograph is a distortion. A camera does not record the world. It records a span of time pressed into a flat surface.
Woodman used that limit as her material. Because film needs time to take in light, she let time appear in the picture, as a body dissolving. A few years later, Hiroshi Sugimoto left his shutter open for the length of a film in a cinema. Two artists, two methods, one idea: time is something a camera can record.
Why Space² is still looked at
Woodman died young, and her death often shadows the way her pictures are read. But in front of Space², the viewer does not need the biography. What is there is enough: a young artist testing how her body and a room might talk to each other through light.
Her work now sits in major museum collections. The Hood Museum acquired the display case print in 2013 and has shown it in exhibitions about the body and identity. It is worth noticing that the print is still small. The viewer has to step close and lean in, much as one would look into a real display case.
Space² does not tell the story of a person. It records the trace of a person in a place. The person is blurred, the place is sharp. And that blur is what stays with us.
Photography