Essays · Olfactory Art
Iran thời Safavid, gốm Kubachi. Tile with a Portrait of a Young Man Inhaling the Perfume of a Flower.
Một hơi thở, nung vào gốm, giữ bốn trăm năm.
One breath, fired into clay, kept four hundred years.
The Art Institute of Chicago, Mary Jane Gunsaulus Collection · The Art Institute of Chicago
Một viên gạch vuông, ba màu men
Viên gạch ở The Art Institute of Chicago gần như vuông, khoảng 22 cm mỗi cạnh, dày 2 cm. Bảo tàng ghi nó được làm ở tây bắc Iran, thời nhà Safavid, cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17. Tên đầy đủ bảo tàng đặt cho nó là Tile with a Portrait of a Young Man Inhaling the Perfume of a Flower, viên gạch vẽ chân dung một chàng trai đang hít hương một bông hoa.
Chất liệu là gốm fritware, còn gọi là gốm bột đá, một loại xương gốm làm từ bột thạch anh trộn với thuỷ tinh nghiền và một ít đất sét. Hình được vẽ bằng ba màu: lam, đen và lục lam, rồi phủ một lớp men trong suốt bên trên. Màu nằm dưới men, nên sau khi nung, nó được bảo vệ như sau một lớp kính.
Viên gạch thuộc bộ sưu tập Mary Jane Gunsaulus và mang số 1915.245. Hiện nó được trưng bày ở phòng 143 của bảo tàng.
Cái tên của một ngôi làng không làm ra nó
Gốm Kubachi mang tên một thị trấn ở Dagestan, vùng Bắc Kavkaz, nay thuộc Nga. Ở đó từng có một lượng lớn đồ gốm thế kỷ 15 và 16. Từ những năm 1870, các nhà sưu tầm châu Âu và Bắc Mỹ tới mua nhiều món, rồi về sau tặng lại cho các bảo tàng lớn.
Cái tên dính vào loại gốm này từ đó. Nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng gốm Kubachi không được làm ở Kubachi. Nó được làm ở tây bắc Iran, thời Safavid. Ngôi làng chỉ là nơi giữ, không phải nơi nung.
Chuyện cái tên ấy có một điểm thú vị. Nó cho thấy đồ vật có thể mang theo dấu vết của nơi chúng đi qua, nhiều khi rõ hơn dấu vết của nơi chúng sinh ra. Người ta nhớ viên gạch theo ngôi làng đã cất giữ nó.
Chân dung trên gạch
Gạch Kubachi thường có hình người mặc trang phục kiểu Safavid, vẽ chủ yếu bằng lam cô ban và lục lam gốc đồng trên nền trắng. Đó là một điều đáng chú ý trong gốm trang trí Hồi giáo, nơi phần lớn bề mặt thường dành cho hoa lá, chữ và hình kỷ hà. Ở đây, một con người được đặt vào giữa.
Và con người ấy đang làm một việc rất nhỏ. Không cưỡi ngựa, không săn bắn, không yến tiệc. Chỉ đưa một bông hoa lên và hít vào. Cử chỉ này có một lịch sử rất dài, từ phù điêu Ai Cập cổ đại với người phụ nữ ngửi hoa súng tới những bức tranh năm giác quan ở châu Âu.
Trong văn hoá Ba Tư, hoa và mùi hoa là hình ảnh quen của thơ ca và của đời sống trong những khu vườn. Viên gạch này đưa hình ảnh ấy ra khỏi trang sách, đặt lên tường, nơi người ta có thể nhìn thấy nó mỗi ngày.
Vì sao đáng nhìn lại
Một viên gạch là vật của kiến trúc. Nó được làm để ghép với nhiều viên khác, thành một mảng tường, một khung cửa, một căn phòng. Ta không biết chắc viên gạch này từng nằm ở đâu. Hôm nay nó đứng một mình trong tủ kính ở Chicago.
Đứng một mình, nó trở thành một bức chân dung. Một chàng trai, một bông hoa, một khoảnh khắc ngửi, vẽ bằng ba màu trong một khung vuông bằng hai bàn tay đặt cạnh nhau.
Mùi của bông hoa ấy đã mất từ lâu. Nhưng người xem hiểu ngay chàng trai đang làm gì. Có lẽ đó là lý do cử chỉ này được chọn: nó dễ đọc với bất kỳ ai, ở bất kỳ thời nào.
A square tile, three glaze colours
The tile at The Art Institute of Chicago is nearly square, about 22 cm a side and 2 cm thick. The museum records it as made in northwestern Iran under the Safavid dynasty, late sixteenth or early seventeenth century. Its full title is Tile with a Portrait of a Young Man Inhaling the Perfume of a Flower.
The material is fritware, also called stonepaste, a body made mostly of ground quartz mixed with crushed glass and a little clay. The image is painted in three colours, blue, black and turquoise, then covered with a transparent glaze. The colour sits under the glaze, so after firing it is protected as if behind glass.
The tile belongs to the Mary Jane Gunsaulus Collection and carries the number 1915.245. It is currently shown in Gallery 143.
Named after a village that did not make it
Kubachi ware takes its name from a town in Dagestan, in the North Caucasus, now part of Russia. A large body of fifteenth and sixteenth century pottery was found there. From the 1870s, collectors from Europe and North America bought many pieces, which later passed to major museums.
The name stuck. Yet scholars believe Kubachi ware was not made in Kubachi. It was made in northwestern Iran, in the Safavid period. The village was where it was kept, not where it was fired.
The story of the name has an interesting side. It shows that objects can carry the trace of the places they passed through, sometimes more clearly than the trace of where they were born. The tile is remembered by the village that kept it.
A portrait on a tile
Kubachi tiles often show figures in Safavid dress, painted mainly in cobalt blue and copper turquoise on white. That stands out in Islamic decorative ceramics, where surfaces were mostly given to plants, script and geometry. Here a person is placed at the centre.
And that person does something very small. No riding, no hunting, no feasting. Only lifting a flower and breathing in. The gesture has a long history, from the ancient Egyptian relief of a woman smelling a water lily to the five senses series of Europe.
In Persian culture, flowers and their scent are familiar images in poetry and in the life of gardens. This tile takes the image off the page and sets it on a wall, where it can be seen every day.
Why it is worth another look
A tile is a piece of architecture. It is made to join others, into a wall panel, a doorway, a room. We do not know for certain where this one once sat. Today it stands alone in a case in Chicago.
Alone, it becomes a portrait. A young man, a flower, a moment of smelling, drawn in three colours inside a square the size of two hands side by side.
The scent of that flower was lost long ago. Yet anyone can see at once what the young man is doing. Perhaps that is why the gesture was chosen: it reads clearly to anyone, in any age.
Olfactory Art