Essays · Olfactory Art
Ai Cập cổ đại. Relief Showing a Seated Woman Smelling the Blossom of a Water Lily.
Một bông hoa mở ra mỗi sáng, và một người cúi xuống ngửi.
A flower that opens every morning, and someone leaning in.
The Metropolitan Museum of Art, Rogers Fund, 1908 (Open Access, public domain) · The Metropolitan Museum of Art
Một mảnh đá vôi từ Trung Vương quốc
Phù điêu ở The Metropolitan Museum of Art là một mảnh đá vôi vẽ màu, cao 42 cm, rộng gần 28 cm, dày 7,5 cm. Bảo tàng xếp nó vào thời Trung Vương quốc, Vương triều thứ 12, có thể dưới triều vua Amenemhat I, khoảng năm 1981 đến 1952 trước Công nguyên.
Mảnh đá không nguyên vẹn. Góc dưới bên phải vỡ đi theo một đường chéo. Nhưng phần còn lại đủ rõ. Một người phụ nữ ngồi, quay mặt sang phải. Tóc cô dài, tết thành nhiều sợi nhỏ buông quá vai. Một tay cô đưa bông hoa súng lên sát mũi. Tay kia duỗi về phía trước, ngang tầm gối. Chiếc ghế cô ngồi chỉ lộ ra một phần chân ghế.
Bên trái hình người là một cột chữ tượng hình, khắc trên nền sơn đỏ, giữa hai đường kẻ màu xanh. Màu vẫn còn: đỏ ở cột chữ, vàng nâu trên da, xanh lục trên áo. Mảnh đá về Met năm 1908, qua quỹ Rogers Fund.
Hoa súng mở ra mỗi sáng
Bông hoa người phụ nữ cầm là hoa súng, người ta cũng hay gọi là sen Ai Cập. Nó là một trong những loài cây quen thuộc nhất và cũng là một trong những biểu tượng phổ biến nhất của Ai Cập cổ đại.
Hoa súng Ai Cập có màu xanh hoặc trắng. Nó khép lại vào ban đêm, và sáng ra thì mở cánh, để lộ phần nhuỵ vàng ở giữa. Với người Ai Cập, việc ấy giống như mặt trời mọc vào buổi đầu của thế giới. Bông hoa vì thế trở thành dấu hiệu của sự tái sinh mỗi ngày.
Vì vậy hình ảnh một người ngửi hoa súng không chỉ là một cảnh đời thường. Trong rất nhiều bức vẽ và phù điêu trong lăng mộ, người đã khuất được vẽ đang cầm hoặc ngửi một bông hoa súng. Hơi thở và mùi hoa gắn với ý niệm về sự sống được tiếp tục.
Một cử chỉ lặp lại qua nhiều thế kỷ
Nghệ thuật Ai Cập nổi tiếng vì sự ổn định. Cùng một cách vẽ người, cùng một tư thế, cùng một bảng màu, lặp lại qua hàng nghìn năm. Cử chỉ đưa hoa súng lên mũi là một phần của bộ từ vựng ấy. Người xem thời đó nhận ra nó ngay, như nhận ra một chữ quen.
Điều đó khiến mảnh đá ở Met vừa riêng vừa chung. Riêng, vì nó là một người phụ nữ cụ thể, ngồi trên một chiếc ghế cụ thể, bên cạnh một cột chữ riêng của phiến đá này. Chung, vì cử chỉ của cô đã có trước cô và còn tiếp tục rất lâu sau đó.
Người thợ khắc đá không cố vẽ mùi. Họ khắc một bàn tay, một bông hoa, một cái mũi, rồi đặt chúng sát nhau. Phần còn lại người xem tự hiểu.
Cách làm ấy rất tiết kiệm. Không khói, không đường cong bay lên từ bông hoa, không dấu hiệu nào cho thấy mùi. Chỉ có khoảng cách gần bằng không giữa cánh hoa và cánh mũi. Khứu giác được nói bằng sự gần.
Vì sao cử chỉ ấy còn quen
Gần bốn nghìn năm sau, cử chỉ trong phiến đá vẫn không lạ. Một người cầm bông hoa, đưa lên mũi, hít một hơi. Ta làm điều đó ở chợ hoa, trong vườn, bên một bình hoa trên bàn.
Nhiều nền nghệ thuật khác cũng giữ cử chỉ này. Ở Iran thời Safavid, một viên gạch men vẽ chàng trai hít hương một bông hoa. Ở châu Âu, các loạt tranh năm giác quan vẽ khứu giác bằng một người cầm hoa. Mỗi nơi đặt cho cử chỉ ấy một ý nghĩa khác. Ở Ai Cập, đó là sự sống trở lại.
Phiến đá không có mùi. Bông hoa được khắc từ gần bốn nghìn năm trước đã không còn hương. Nhưng người xem đứng trước nó vẫn biết cô đang làm gì. Có những hiểu biết đi qua được cả một khoảng thời gian dài như vậy.
A limestone fragment from the Middle Kingdom
The relief at The Metropolitan Museum of Art is a piece of painted limestone, 42 cm high, almost 28 cm wide, 7.5 cm deep. The museum places it in the Middle Kingdom, Dynasty 12, possibly the reign of Amenemhat I, around 1981 to 1952 B.C.
The stone is not whole. Its lower right corner breaks away on a diagonal. But what remains is clear. A woman sits facing right. Her hair is long, braided into many fine strands falling past her shoulders. One hand lifts a water lily to her nose. The other reaches forward at knee height. Of her chair, only part of a leg shows.
To the left of the figure runs a column of hieroglyphs, carved on a red painted ground between two blue lines. The colour survives: red in the column, ochre on the skin, green on the dress. The fragment came to the Met in 1908 through the Rogers Fund.
A lily that opens each morning
The flower she holds is a water lily, often called the Egyptian lotus. It was one of the most familiar plants and one of the most common symbols of ancient Egypt.
The Egyptian water lily is blue or white. It closes at night, and in the morning opens to show a yellow centre. To the Egyptians this echoed the sun rising at the dawn of creation. The flower became a sign of daily rebirth.
So an image of someone smelling a water lily is more than a scene from ordinary life. In many tomb paintings and reliefs the deceased is shown holding or smelling one. Breath and the flower's scent are tied to the idea of life going on.
A gesture repeated for centuries
Egyptian art is known for its stability. The same way of drawing a figure, the same poses, the same colours, repeated over thousands of years. Lifting a water lily to the nose is part of that vocabulary. Viewers of the time recognised it at once, like a familiar word.
That makes the Met fragment both particular and shared. Particular, because it shows one woman on one chair, beside a column of text that belongs to this stone alone. Shared, because her gesture existed before her and continued long after.
The carver did not try to depict smell. They carved a hand, a flower, a nose, and set them close together. The viewer understood the rest.
The method is economical. No smoke, no curl rising from the flower, no sign of scent at all. Only a distance of almost nothing between petal and nostril. Smell is told through nearness.
Why the gesture still feels familiar
Nearly four thousand years later, the gesture in the stone is not strange. Someone holds a flower, lifts it, breathes in. We do it at the flower market, in the garden, beside a vase on the table.
Many other traditions kept the same gesture. In Safavid Iran, a glazed tile shows a young man inhaling the perfume of a flower. In Europe, series of the five senses picture smell as a figure holding flowers. Each place gives the gesture its own meaning. In Egypt, it was life returning.
The stone has no smell. The flower carved nearly four thousand years ago has long lost its scent. Yet anyone standing before it knows what she is doing. Some understanding survives even a span of time that long.
Olfactory Art