Essays · Olfactory Art
Franz Xaver Messerschmidt. The Strong Smell.
Mùi không để lại hình. Gương mặt thì có.
Smell leaves no image. The face does.
© Victoria and Albert Museum, London; Purchased under the Murray Bequest · Victoria and Albert Museum (V&A)
Một cái đầu hói nhắm mắt
Bức tượng bán thân ở Victoria and Albert Museum cao gần 49 cm, chưa kể đế. Chất liệu là một hợp kim kim loại, bảo tàng ghi có lẽ là chì và thiếc, màu tối gần như đen. Người đàn ông không có tóc. Vai và ngực được cắt gọn thành một khối trơn, không áo, không chi tiết.
Mọi thứ dồn lên gương mặt. Mắt nhắm chặt, không phải nhắm để ngủ mà nhắm để chịu. Mũi nhăn lên, hai cánh mũi phồng. Môi mím thành một đường ngang. Cằm hơi hất lên, cổ căng ra với hai thớ cơ nổi rõ. Nhìn gần, người ta thấy từng nếp da quanh mắt, như những đường vân trên vỏ cây.
Tên gọi quen thuộc của tác phẩm là The Strong Smell, mùi nặng. Theo V&A, nó có thể là bản gốc của một cái đầu mang tên mùi gắt, nhưng nhiều khả năng hơn là một biến thể của cái đầu mùi nặng: một người nhắm mắt, đang ngửi kỹ một mùi khó chịu. Cũng có ý kiến cho rằng đó là gương mặt của người đang chịu đau. Hai cách đọc ấy gần nhau hơn ta tưởng.
Một nhà điêu khắc cung đình rời Vienna
Franz Xaver Messerschmidt sinh năm 1736 ở Bavaria. Ông học nghề với một người chú làm điêu khắc, rồi lên Vienna. Ở đó ông thành công sớm, nhận nhiều đơn đặt hàng của triều đình Áo. Những tượng bán thân và phù điêu chân dung ông làm trong thập niên 1760 nổi tiếng vì độ thật không khoan nhượng.
Năm 1774, ông về quê là Wiesensteig, sau đó chuyển tới Pressburg, lúc ấy là thủ đô của Hungary, nay là Bratislava ở Slovakia. Trong những năm này, ông dồn sức cho một loạt đầu tượng, những cái đầu tính cách. Theo V&A, loạt đầu hoàn thành trước tháng 6 năm 1781. Ông mất năm 1783.
Nhiều ghi chép thời đó cho rằng Messerschmidt bị bệnh tâm thần, có ảo giác, và có thể mắc một chứng bệnh tiêu hoá gây đau. Người ta kể ông tự véo mình trước gương, vặn mặt thành những biểu cảm cực độ, rồi tạc lại chính những biểu cảm đó. Không ai chắc ông muốn gì. Ông không để lại lời giải thích nào cho loạt đầu này.
Sáu mươi chín gương mặt
Một nhãn cũ ở V&A ghi rằng loạt đầu gồm 69 chiếc. Tác phẩm này thuộc nhóm thứ ba, nhóm những cái đầu hói. Các đầu tượng ghi lại những trạng thái tâm trí khác nhau, và cả những phản ứng trước mùi. Mỗi cái đầu là một cơ mặt bị đẩy tới giới hạn.
Sau khi ông mất, loạt đầu được giữ chung và đem trưng bày suốt gần một thế kỷ. Năm 1889, chúng bị tách ra và bán lẻ. Chiếc đầu này về V&A năm 1948, mua bằng quỹ Murray Bequest.
Điều khiến tác phẩm đứng riêng giữa điêu khắc thế kỷ 18 là nó không đẹp theo nghĩa quen thuộc. Thời ấy, tượng bán thân thường để tôn vinh một người có tên tuổi. Messerschmidt bỏ tên, bỏ áo, bỏ tóc, chỉ giữ lại một phản xạ. Như V&A nhận xét, những cái đầu này đi trước mối quan tâm tới tâm lý và cảm xúc cực độ mà các nghệ sĩ những thế kỷ sau theo đuổi.
Khứu giác như một người gác cửa
Nhãn trưng bày của V&A đặt cạnh tượng một định nghĩa về khứu giác trong bộ Encyclopédie năm 1765 của Pháp. Đại ý: khứu giác không hẳn là một giác quan riêng, mà là người lính gác đứng trước vị giác. Ít ai biết bên trong mũi được cấu tạo tinh vi ra sao để nhận ra mùi.
Đặt định nghĩa ấy cạnh gương mặt của Messerschmidt, người xem hiểu vì sao cái mặt lại dữ dội đến thế. Người gác cửa vừa phát hiện điều gì đó. Cơ thể đóng lại: mắt đóng, miệng đóng, cằm lùi ra xa nguồn mùi.
Hai trăm năm sau, những nghệ sĩ như Clara Ursitti làm việc với mùi của nỗi sợ, trong tác phẩm The Smell of Fear. Họ đi từ phía ngược lại: đưa mùi của cảm xúc vào không khí. Messerschmidt đi từ gương mặt. Cả hai đều cho thấy mùi và cảm xúc đi cùng một đường.
Bức tượng không có mùi. Nó chỉ có một cái mặt. Và cái mặt ấy đủ để người xem thấy mũi mình khẽ nhăn lại.
A bald head with closed eyes
The bust at the Victoria and Albert Museum is almost 49 cm tall without its base. It is cast in a metal alloy, which the museum records as probably lead and tin, dark, close to black. The man has no hair. Shoulders and chest are cut into a smooth block, no clothing, no detail.
Everything rises to the face. The eyes are shut tight, not in sleep but in endurance. The nose wrinkles upward, nostrils flared. The lips press into a flat line. The chin lifts, the neck strains with two cords of muscle. Up close, every fold of skin around the eyes shows, like grain on bark.
The work is known as The Strong Smell. According to the V&A, it may be the original of a head of intense odour, but more likely a variation of the strong odour head: a man with his eyes closed, smelling an unpleasant odour intently. Some have read it as a face in pain. The two readings are closer than they seem.
A court sculptor leaves Vienna
Franz Xaver Messerschmidt was born in Bavaria in 1736. He trained with an uncle who was a sculptor, then went to Vienna. There he succeeded early, with royal commissions for the Austrian court. His busts and portrait reliefs of the 1760s were known for uncompromising realism.
In 1774 he returned to his home town of Wiesensteig, and later moved to Pressburg, then the capital of Hungary, now Bratislava in Slovakia. In these years he devoted himself to a series of character heads. The V&A notes they were completed by June 1781. He died in 1783.
Several reports from the time suggest he suffered from psychiatric illness, with hallucinations, and perhaps a painful digestive complaint. He is said to have pinched himself in front of a mirror, twisting his face into extreme expressions, then sculpting them. No one is sure what he intended. He left no explanation for the series.
Sixty nine faces
An older V&A label gives the series as 69 heads. This one belongs to the third group, the bald heads. The heads record different states of mind, and reactions to smell. Each one is a set of facial muscles pushed to its limit.
After his death the heads were kept together and shown for nearly a century. In 1889 the group was split and sold. This head entered the V&A in 1948, bought with funds from the Murray Bequest.
What sets the work apart in eighteenth century sculpture is that it is not beautiful in the usual sense. A portrait bust then honoured someone with a name. Messerschmidt removed the name, the clothes, the hair, and kept only a reflex. As the V&A puts it, the heads anticipate the interest in psychology and emotional intensity that later artists pursued.
Smell as a sentry
The V&A gallery label places beside the head a definition of smell from the French Encyclopédie of 1765. In short: smell seems less a sense of its own than the sentinel standing before taste, and few know how finely the inside of the nose is built to receive it.
Set beside Messerschmidt's face, the definition explains the violence of the expression. The sentry has just found something. The body shuts: eyes shut, mouth shut, chin drawn back from the source.
Two centuries later, artists such as Clara Ursitti worked with the smell of fear, in The Smell of Fear. They came from the other side, releasing the scent of an emotion into the air. Messerschmidt came from the face. Both show that smell and feeling travel the same road.
The bust has no smell. It has only a face. And that face is enough to make the viewer's own nose wrinkle, just slightly.
Olfactory Art